Countries

 ဘ​ရူႏ​ို​င​္း ဒါ​ရု​စ​လ​န​္ (ဘ​ရူႏ​ို​င​္းႏိုင္ငံ​ေ​တာ​္၊ ျ​ငိ​မ​္းခ်​င​္းျ​ခ​င​္းႏိုင္ငံ)

ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​သ​ည​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​သာ အစ​ၥ​လမ္မစ္စူ​လ​တန​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​ရိ​ွ ဘ​ရူႏ​ို​က​ၽြ​န​္း​၏ ေျ​မာက္ဘ​က​္ က​မ​္း​ရိုး​တန​္း​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ေျ​မာက္ဘက္တြ​င​္ ေ​တာင္တ​ရုတ္ပင္လယ္မွ ဝ​န​္း​ရံ​ထား​ၿ​ပီး အျ​ခား​ဘက္အျ​ခ​မ​္းမ်ား​ကို မေ​လး​ရွား​အေ​ရွ​႕​ပို​င​္းျ​ပည္န​ယ​္ Sarawak မွ​ဝ​န​္း​ရံ​ထား​သ​ည​္။ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​၏ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​မွာ ဘန္ဒါ စီ​ရီ ဘ​ဂါ​ဝ​န​္ ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ႏိုင္ငံ​၏ အေ​နာက္ဘ​က​္ျ​ခ​မ​္း​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ၁​၈⁠၈​၈ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ၿ​ဗိ​တိသွ်​လ​က​္ေ​အာက္ခံ​ျ​ဖစ္ခဲ့​ျ​ပီး ဒုတိယ​က​မ​ၻာ​စစ္အ​တြ​င​္း​တြ​င​္ လ​ည​္း ဂ်​ပန္မ်ား​၏ သိ​မ​္း​ပို​က​္ျ​ခ​င​္း​ကို ခံ​ခဲ့​ရသ​ည​္။ ထို​႔ေ​နာ​က​္ ၁​၉​၅​၉ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​သ​ည​္ ကိုယ္ပို​င​္ အုပ္ခ်ဳပ္ခြ​င့​္​ရျ​ပည္နယ္အျ​ဖ​စ​္ အသိ​အမွ​တ​္ျ​ပဳ​ခံ​ခဲ့​ရ​ပါ​သ​ည​္။ ၁​၉​၈​၄ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ရ​ရွိ​ခဲ့​ျ​ပီး အစ​ၥ​လာမ္မ​စ​္ စူ​လ​တန​္ ႏိုင္ငံ​အျ​ဖ​စ​္ တ​ည​္ေ​ထာင္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။

လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ ငါး​ပံု သံုး​ပံု​မွာ မေ​လး​လူမ်ိ​ဳးျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး ေ​လး​ပံု​တစ္ပံု​မွာ တ​ရုတ္လူမ်ိ​ဳးမ်ား ျ​ဖစ္သ​ည​္။ က်န္လူ​ဦး​ေ​ရ​မွာ ေ​တာင္အာ​ရွ အႏ​ြ​ယ​္​၀​င​္ လူမ်ိ​ဳး​စုမ်ား​ႏွ​င့​္ အာ​ရွႏ​ွ​င့​္ ဥေ​ရာ​ပ​တိုက္မွ ေျ​ပာ​င​္းေ​ရႊ​႕​အလုပ္သ​မားမ်ား​ပါ​၀င္သ​ည့​္ မေ​လး​မ​ဟု​တ​္ေ​သာ ေ​ဒသ​ခံ​တို​င​္း​ရ​င​္း​သားမ်ား ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​၏ တရား​ဝင္ဘာ​သာ​စကား​မွာ မေ​လး​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အဂၤ​လိ​ပ​္ႏွ​င့​္ တ​ရုတ္ဘာ​သာ စကား​ကို​လ​ည​္း တြင္တြင္က်ယ္က်ယ္သံုး​ၾ​က​သ​ည​္။ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​လူမ်ိ​ဳး​အမ်ား​စု​မွာ ဆြန္နီ​မူ​စ​လင္မ်ား ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း ႏိုင္ငံ​သား တ​ရုတ္လူမ်ိ​ဳး​တို​႕​သ​ည​္ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ၊ Daoism၊ ကြ​န​္ျ​ဖဴး​ရွ​ပ​္​၀ါ​ဒႏ​ွ​င့​္ ခ​ရစ္ယာန္ဘာ​သာ တစ္ခု​ခု​အား ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​ကျ​ပီး က်န္လူမ်ိ​ဳးမ်ား​မွာ တို​င​္း​ရ​င​္း​ဘာသာ​တရား​ကို​သာ ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​သ​ည​္။

စူ​လ​တန္သ​ည​္ ႏိုင္ငံ​ဥေသွ်ာ​င​္ႏွ​င့​္ အာဏာ​ပိုင္အ​စိုး​ရျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး အျ​မ​င့​္​ဆံုး​အာဏာ​ရွိ​သူ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ထို​႔​အျ​ပ​င​္ ဘ​ရူႏ​ို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ ဓန​သ​ဟာ​ယႏ​ုိင္ငံမ်ား​အဖဲ​ြ​႕၊ အာ​ဆီ​ယံ (အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွႏ​ိုင္ငံ​ေ​ပါ​င​္းခ်ဳပ္အ​သ​င​္း)၊ ကု​လ​သမ​ဂၢ၊ အစ​ၥစ္လာမ္မ​စ​္ ႏုိင္ငံမ်ား​အဖဲ​ြ​႕၊ အာ​ရွ​ပ​စိ​ဖိတ္စီး​ပြါး​ေ​ရး​ပူး​ေ​ပါ​င​္းေ​ဆာင္ရြက္မႈ​အဖဲ​ြ​႕ႏ​ွ​င့​္ က​မၲာ့​ကုန္သြ​ယ​္ေ​ရး​အဖဲ​ြ​႕ စ​သည္တို​႕​၏ အဖဲ​ြ​႕​၀​င​္ႏိုင္ငံ တ​စ​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။

ေ​ရ​နံႏ​ွ​င့​္ သ​ဘာ​ဝ​ဓာ​တ​္ေ​ငြ​႕​ၾ​ကြယ္ဝျ​ခ​င​္း​က ဘ​ရူႏ​ို​င​္းႏိုင္ငံ​သားမ်ား​အတြ​က​္ အာ​ရွေ​ဒသ​တြ​င​္း အျ​မ​င့​္​မား​ဆံုး တ​စ​္​ဦးခ်​င​္း ၀​င​္ေ​ငြ​အျ​ပ​င​္ အဆ​င့​္ျ​မ​င့​္​၀​န​္ေ​ဆာင္မႈမ်ား​ကို​ပါ ရ​ရွိ​ခံစား​ႏုိ​င​္ေ​စ​သ​ည​္။ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​ကို ဖြံ​႕​ၿ​ဖိ​ဳးျ​ပီး​ႏိုင္ငံ​အျ​ဖ​စ​္ သတ္မွတ္ထား​ၿ​ပီး အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွႏ​ိုင္ငံမ်ား​အန​က​္ လူ​သား​အရ​င​္း​အျ​မစ္ဖံ​ြ​႕ျ​ဖိ​ဳး​မႈ​ညႊ​န​္း​ကိ​န​္း (HDI) ဆိုင္ရာ ဒုတိယ​အျ​မ​င့​္​ဆံုး​ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​သံုး ေ​ငြေ​ၾ​ကး​မွာ ဘ​ရူႏ​ို​င​္းေ​ဒ​ၚ​လာ (BND) ျ​ဖစ္သ​ည​္။

အား​ကစား​န​ည​္းမ်ိ​ဳး​စံု​အတြ​က​္ ပံ့ပိုး​မႈ​ေ​ၾ​ကာ​င့​္ စြ​မ​္း​ရ​ည​္ျ​ပ​ည့​္​၀ျ​ပီး ႏိုင္ငံ​တကာ​အဆ​င့​္ ယွ​ဥ​္ျ​ပိ​ဳ​င​္ႏိုင္စြ​မ​္း​ရွိ​ေ​သာ အား​ကစား​သ​မားမ်ား​ကို ေ​မြး​ထု​တ​္ေ​ပး​ႏိုင္ခဲ့​သ​ည​္။ ထု​ိ​႕ျ​ပ​င​္ sepak takraw (rattan ball), Main Kikik (စြန္လႊ​တ​္) and pencak silat (ကိုယ္ခံ​ပညာ) စ​သ​ည့​္ တမူ​ထူး​ျ​ခား​ေ​သာ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​ကစား​န​ည​္းမ်ား​တြ​င​္ ယွ​ဥ​္ျ​ပိ​ဳ​င​္ႏိုင္စြ​မ​္း​ရွိ​သျ​ဖ​င့​္ ဘ​ရူႏ​ို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ နာမ​ည​္ေက်ာ​္​ၾ​ကား​သ​ည​္။ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​ကို ၁​၉​၇​၇ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​၀​င​္ ႏိုင္ငံ အျ​ဖ​စ​္ တရား​ဝင္လက္ခံ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ အၾ​ကိ​မ​္ (၂​၀)ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​ဂိ​မ​္း​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​ကို ၁​၉⁠၉​၉ ခုႏ​ွ​စ​္​၌ ဘန္ဒါ​စ​ရီ ဘီ​ဂါ​ဝ​န​္ျ​မိ​ဳ​႕​ရွိ Hassanal Bolkiah အမ်ိ​ဳး​သား​အား​ကစား​ရံု​တြ​င​္ အိမ္ရွင္အျ​ဖ​စ​္ ပထမ​ဆံုး​အၾ​ကိ​မ​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ၂​၀​၁​၉ ခုႏ​ွ​စ​္​၌ အၾ​ကိ​မ​္ (၃​၀) ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ပဲ​ြ​ကို ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ ဘန္ဒါ​စီ​ရီ​ဘ​ဂါ​ဝန္တြ​င​္ အိမ္ရွ​င​္ႏိုင္ငံ​အျ​ဖ​စ​္ ဒုတိယ​အၾ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ တာ​ဝန္ယူ​လက္ခံက်​င​္း​ပ​မ​ည​္ ျ​ဖစ္သ​ည​္။


 ကေမၻာဒီးယား (ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​ဘု​ရ​င​္ႏိုင္ငံ)

ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အင္ဒိုခ်ိ​ဳ​င​္း​နား​က​ၽြ​န​္း​ဆြ​ယ​္ေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ၿ​ပီး အေ​နာ​က​္ႏွ​င့​္ အေ​နာ​က​္ေျ​မာ​က​္ ဘက္တြ​င​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံ၊ အေ​ရွ​႕​ဘ​က​္ႏွ​င့​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္ဘက္တြ​င​္ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏွ​င့​္ အေ​နာ​က​္ေ​တာင္ဘက္တြ​င​္ ထို​င​္း ပင္လ​ယ​္ေ​ကြ​႕​တို​႔ႏ​ွ​င့​္ နယ္နိ​မိ​တ​္ျ​ခ​င​္း ထိ​စပ္လ်က္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ထို​႔​အျ​ပ​င​္ တ​ရု​တ​္ႏို္င္ငံႏ​ွ​င့​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွေ​ဒသ၊ အိႏ​ိ​ၵ​ယႏ​ိုင္ငံ​တို​႕​ကို ဆက္သြ​ယ​္ေ​ပး​ေ​န​သ​ည့​္ အေ​ရး​ပါ​ေ​သာ ျ​မစ​္ေ​ၾ​ကာ​င​္း/ကု​န​္ေ​ၾ​ကာ​င​္း ကုန္သြ​ယ​္ေ​ရး​လ​မ​္းေ​ၾ​ကာ​င​္းေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ တည္ရွိ​သ​ည​္။ ဖႏ​ြ​မ​္း​ပင္မွာ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​ႏိုင္ငံ​၏ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး မဲ​ေ​ခါ​င​္၊ ဘ​စ​က​္ (Bassac) ႏွ​င့​္ ဆ​ဗ​္ (Sab) ျ​မစ္မ်ား ေ​ပါ​င​္း​ဆံု​ရာ ျ​မစ္ဆံု​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​သ​ည​္။ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​သ​ည​္ ျ​ပင္သစ္နယ္ခ်ဲ​႕​မႈ၊ ဂ်​ပ​န​္ႏိုင္ငံ​၏ က်ဴး​ေက်ာ​္​မႈ၊ စ⁠စ​္​ၿ​ပီး​ေ​ခ​တ​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ကာ​လႏ​ွ​င့​္ ႏိုင္ငံ​ေ​ရး​မ​တ​ည​္​ၿ​ငိမ္မႈ စ​သည္တို​႔​ကို ေ​တြ​႕​ၾ​ကံ​ဳ​ခံစား​ခဲ့​ရ​ပါ​သ​ည​္။ ထို​႔​အျ​ပ​င​္ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​သ​ည​္ ေက်း​လက္ကြ​န​္ျ​မဴ​နစ္လႈပ္ရွ​ွား​မႈ​ေ​ၾ​ကာ​င့​္ ထိ​ခိုက္ပ်က္စီး​ခဲ့​ရသ​ည​္။ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​တု​ိ​႕​သ​ည​္ “အနာ​ဂတ္အ​တြ​က​္ စိုး​မေ​ၾ​ကာက္နဲ​႕၊ အတိတ္အ​တြက္လ​ည​္း မ​ငို​ေ​ၾ​ကြး​ႏွ​င့​္” ဟူ​သ​ည့​္ ဆိုရိုးစကား​မွ ၾ​ကံ့​ၾ​ကံ့​ခံႏ​ိုင္စြ​မ​္း​ကို ရ​ရွိ​ခဲ့​သ​ည​္။ ၁​၉​၅​၃ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​ၿ​ပီး ႏိုင္ငံ​ေ​ရး​လြတ္လပ္ခြ​င့​္္​ကို ၁​၉⁠၉​၀ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​သ​ည​္။

ဘု​ရ​င​္ႏိုင္ငံ​ေ​တာ​္​တြ​င​္ စ​ည​္းမ်​ဥ​္း​ခံ​ဘု​ရင္စ​န​စ​္ႏွ​င့​္ ပါ​တီ​စံု​လစ္ဘ​ရယ္ဒီ​မို​ကေ​ရ​စီ​စ​န​စ​္ က်​င့​္​သံုး​သ​ည​္။ ေ​တာ​္​၀င္မ်ိ​ဳးႏြယ္မ်ား အနက္မွ ႏိုင္ငံ​ဥေသွ်ာင္အျ​ဖ​စ​္ ေ​ရြးခ်ယ္ပိုင္ခြ​င့​္​အာဏာ ေ​တာ​္​၀င္ထီး​န⁠န​္းေ​ရး​ရာ​ေ​ကာင္စီ​တြ​င​္ ရွိ​သ​ည​္။ ၀​န​္​ၾ​ကီးမ်ား​အဖဲ​ြ​႕​ကို ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာင္မ​ည့​္္ ၀​န​္​ၾ​ကီးခ်ဳပ္ကို ဘု​ရင္မ​င​္းျ​မတ္မွ ေ​ရြးခ်​ယ​္ျ​ပီး ၀​န​္​ၾ​ကီးခ်ဳပ္သည္အ​စိုး​ရ​အဖဲ​ြ​႕ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာင္အျ​ဖ​စ​္ ေ​ဆာင္ရြ​က​္ သ​ည​္။ ၂​၀⁠၀​၄ ခုႏ​ွ​စ​္​၌ ယ​ခင္ဘု​ရ​င​္ သီ​ဟာႏ​ု န⁠န​္း​စြ​န​္​႕ျ​ပီး​ေ​နာ​က​္ ႏိုင္ငံ​ကို အုပ္ခ်ဳပ္ရ​န​္ ဘု​ရင္မ​င​္းျ​မ​တ​္ ႏို​ရို​ဒုမ္သီ​ဟာ​မု​နိ (Norodom Sihamoni) ေ​ရြးခ်ယ္ခံ​ရသ​ည​္။

ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​၏ လူ​ဦး​ေ​ရ​အမ်ား​စု​မွာ ခမာ​လူမ်ိ​ဳးျ​ဖစ္သ​ည​္။ လူ​န​ည​္း​စု​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​မွာ တ​ရု​တ​္၊ ဗီ​ယက္န​မ​္၊ မူ​စ​လ​င​္ ခ်​မ​္-မေ​လး၊ လာ​အို​လူမ်ိ​ဳးႏွ​င့​္ ေက်း​လက္ကု​န​္းျ​မ​င့​္ေ​ဒ​သမ်ား​မွ တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူမ်ိ​ဳးမ်ား ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​ႏိုင္ငံ​ရွိ လူ​အား​လံုး​နီးပါး သ​ည​္ ခမာ​စကား​ကို ေျ​ပာ​ဆိုႏ​ို​င​္​ၾ​က​ၿ​ပီး ဗီ​ယက္န​မ​္၊ တ​ရု​တ​္ႏွ​င့​္ မြ​န​္-ခမာ​စကား​တို​႔​ကို​လ​ည​္း ေ​ဒသ​အလို​က​္ အသံုး​ျ​ပဳ ၾ​က​သ​ည​္။ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ​ကို ၁​၉​၇​၅ ခုႏ​ွစ္အ​ထိ ႏုိင္ငံ​ေ​တာ​္​ဘာသာ​အျ​ဖစ္သတ္မွတ္ခဲ့​သ​ည့​္​အျ​ပ​င​္ ၁​၉⁠၉​၃ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ႏိုင္ငံ​ေ​တာ​္ ဘာသာ​အျ​ဖ​စ​္ တရား​၀​င​္ျ​ပန္လည္အ​သိ​အမွ​တ​္ျ​ပဳ​ခဲ့​သ​ည့​္​အေလ်ာ​က​္ ခမာ​လူမ်ိ​ဳး​အမ်ား​စု​သ​ည​္ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ ကိုး​ကြ​ယ​္ ၾ​က​သ​ည​္။ လူ​န​ည​္း​စု​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​ၾ​ကား​တြ​င​္ မဟာ​ယ​န​ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ၊ Daoism၊ မူ​စ​လ​င​္၊ ခ​ရစ္ယာန္ဘာ​သာမ်ား ကိုး​ကြ​ယ​္ ၾ​က​သ​ည​္။

ေက်း​လ​က​္ေ​နျ​ပည္သူမ်ား​သ​ည​္ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​နျ​ပည္သူမ်ား​ထ​က​္ မ်ား​ျ​ပား​သ​ည့​္​အေလ်ာ​က​္ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​၏ စီး​ပြား​ေ​ရး​သ​ည​္ စိုက္ပ်ိ​ဳးေ​ရး​ႏွ​င့​္ ငါး​ဖ​မ​္း​လုပ္င​န​္းမ်ား​အေ​ပ​ၚ အဓိက​အမွီ​ျ​ပဳ​ေ​န​သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​ဘ​႑ာ​၏ ဒုတိယ​အၾ​ကီး​ဆံုး​အရ​င​္း​အျ​မစ္မွာ ခရီး​သြား​လုပ္င​န​္းျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အန​္ေ​ကာ​၀ပ္ဘု​ရား​ေက်ာ​င​္းေ​တာ​္​ၾ​ကီး (Angkor Wat and Bayon) ႏွ​င့​္ Angkor Thom အင္ပါ​ယာ​ၿ​မိ​ဳ​႔ေ​တာ​္​စ​သ​ည့​္ ေ​ရွး​ေ​ဟာ​င​္း​သ​မို​င​္း​၀​င​္ေ​န​ရာမ်ား​မွ အက်ိ​ဳး​အျ​မတ္ရ​ရွိ​သ​ည​္။ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား​ႏိုင္ငံ​၏ တ​စ​္​ဦးခ်​င​္း ဝ​င​္ေ​ငြ​သ​ည​္ က​မ​ၻာ​လံုး​ဆိုင္ရာ​အနိ​မ့​္​ဆံုး​အဆ​င့​္​တြ​င​္ ေ​ရာက္ရိ​ွေ​န​ၿ​ပီး ဖံ​ြ​႕ျ​ဖိ​ဳး​တိုး​တက္မႈ​အန​ည​္း​ဆံုး​ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္ေ​နေသာ​္​လ​ည​္း မ​ၾ​ကာ​ေ​သး​မီ​က တိုး​တက္လာ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ဘု​ရ​င​္ႏိုင္ငံ​သံုး ေ​ငြေ​ၾ​ကး​မွာ ကေ​မ​ၻာ​ဒီး​ယား ရီး​ရ​ယ​္ (Cambodian riel) ျ​ဖစ္သ​ည​္။

ေ​ဘာ​လံုး၊ ၾ​က⁠က​္ေ​တာင္ရို​က​္၊ တ​င​္း​န​စ​္၊ စက္ဘီး၊ ခမာ​လ​က​္ေ​ဝွ​႕ႏ​ွ​င့​္ ေ​ဂါက္သီး​ရို​က​္ ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲမ်ား ေ​ရ​ပ​န​္း​စား​ၿ​ပီး က်ယ္က်​ယ​္ျ​ပ​န​္​႕ျ​ပ​န​္​႕​ကစား​ၾ​က​သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​အတြ​င​္း ယခု​အခ်ိန္အ​ထိ​ေ​ရ​ပ​န​္း​အစား​ဆံုး အား​ကစား​န​ည​္း​မွာ ေ​ဘာ​္​လံုး​ႏွ​င့​္ ေ​ဘာ​္​လီ​ေ​ဘာ​တို​႕ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ကေ​မာ​ၻ​ဒီး​ယား​ႏိုင္ငံ​တြ​င​္ ကိုယ္ပို​င​္ အား​ကစား​န​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ ရိုးရာ​ေ​လွေ​လွာ​္​ပြဲ၊ က​ၽြဲ​ပြဲ၊ Pradal Serey ၊ ခမာ​ရိုးရာ​န​ပ​န​္း​သတ္ပဲ​ြႏွ​င့​္ bokator (သို​႕) Lakokkatao (ခမာ​ရိုးရာ​သို​င​္း) တို​႔​လ​ည​္း​ရိ​ွ​သ​ည​္။ ၁​၉​၅​၆ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ကေ​မာ​ၻ​ဒီး​ယား​ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ အို​လံ​ပစ္က​စား​ပြဲ​တြ​င​္ ဝ​င​္ေ​ရာက္ယွ​ဥ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ခဲ့​သ​ည​္။ ကေ​မာ​ၻ​ဒီး​ယား​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာ​င​္ အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ (SEA Games) မူလ​အဖြဲ​႕​ဝ​င​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ​္​လ​ည​္း ပထမ​ဆံုး​အႀ​ကိ​မ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ ဝ​င​္ေ​ရာ​က​္ မ​ယွ​ဥ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ခဲ့​ပါ။ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို ၂​၀​၂​၃ ခုႏ​ွ​စ​္​၌ ဖႏ​ြ​မ​္း​ပင္တြ​င​္ အိမ္ရွင္အျ​ဖ​စ​္ လက္ခံက်​င​္း​ပ​မ​ည​္ ျ​ဖစ္သ​ည​္။


 အင္ဒိုနီးရွား (အင္ဒို​နီး​ရွား​ျ​ပည္သူ​႕​သမ​ၼ​တႏ​ို္င္ငံ)

အင္ဒို​နီး​ရွား​နိုင္ငံ​သ​ည​္ အခ်ဳပ္အျ​ခာ​အာဏာ​ပို​င​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​တြ​င​္ အႀ​ကီး​ဆံုး​ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အာ​ရွ ႏိုင္ငံမ်ား​ထဲ​တြ​င​္ စ​တု​တၳ​အႀ​ကီး​ဆံုး​ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ၊ Guinea ႏိုင္ငံ၊ အေ​ရွ​႕​တီ​ေ​မာႏ​ိုင္ငံမ်ား​ႏွ​င့​္ ထိ​စပ္လ်က္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ေျ​မာက္ဘက္တြ​င​္ ေ​တာင္တ​ရုတ္ပတ္လ​ယ​္၊ ေျ​မာက္ဘ​က​္ႏွ​င့​္​အေ​နာက္ဘက္တြ​င​္ ပ​စိ​ဖိ​တ​္ သ​မု​ဒ​ၵ​ရာႏ​ွ​င့​္ ေ​တာင္ဘ​က​္ႏွ​င့​္​အေ​နာက္ဘက္တြ​င​္ အိႏ​ိ​ၵ​ယသ​မု​ဒ​ၵ​ရာ​တို​႔​မွ ဝ​န​္း​ရံ​ထား​ပါ​သ​ည​္။ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ ဂ်​ကာ​တာ​သ​ည​္ ဂ်ာ​ဗား​က​ၽြ​န​္း​၏ အေ​နာ​က​္ေျ​မာက္က​မ​္း​ရိုး​တန​္း​အနီး​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ဆူ​မ​ထ​ရာ၊ ဂ်ာ​ဗား၊ ေ​ဘာ​္​နီ​ယိုႏ​ွ​င့​္ ဘာ​လီ​ကဲ့​သို​႔ေ​သာ လွ​ပေ​သာ​က​ၽြ​န​္းမ်ား​ႏွ​င့​္ သက္ရိ​ွ​မီး​ေ​တာ​င​္ေ​ပါ​င​္း (၁​၀​၀) ထက္မ​န​ည​္း​ရိ​ွ​သ​ည​္။ အင္ဒို​နီး​ရွား​သ​ည​္ နယ္သာ​လ​န​္​၏ ကို​လို​နီ​လ​က​္ေ​အာက္တြ​င​္ က်ေ​ရာက္ခဲ့​ျ​ပီး ဂ်​ပ​န​္​၏ သိ​မ​္း​ပို​က​္ျ​ခ​င​္း​ကို​လ​ည​္း ခံ​ခဲ့​ရသ​ည​္။ ၁​၉​၄​၅ မွ စ​တ​င​္ေ​သာ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ၾ​ကိ​ဳး​ပ​မ​္း​မႈ​၏ ရ​လဒ္အေ​နျ​ဖ​င့​္ ၁​၉​၄​၉ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ နယ္သာ​လန္ထံ​မွ အခ်ဳပ္အခ်ာ​အာဏာ အျ​ပ​ည့​္​အ၀ ျ​ပန္လည္ရ​ရွိ​ခဲ့​သ​ည​္။

အင္ဒို​နီး​ရွား​ႏိုင္ငံ လူ​ဦး​ေ​ရ​တြ​င​္ Melanesian ႏွ​င့​္ အာ​ရွ​လူမ်ိ​ဳး​စုမ်ား​ေ​ပါ​င​္း​စပ္ပါ​၀င္သ​ည​္။ လူမ်ိ​ဳး​ကဲ​ြ​ဘာသာ​ကဲ​ြ လူမ်ိ​ဳးေ​ပါ​င​္း (၃​၀⁠၀) ေက်ာ​္ ေ​န​ထို​င​္​ၾ​က​သ​ည​္။ အႀ​ကီး​ဆံုး​ေ​သာ​လူမ်ိ​ဳး​စု​မွာ Javanese ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ႏိုင္ငံ​ေ​ရး​အရ ၾ​သ​ဇာ​ႀ​ကီး​မား​ေ​သာ လူမ်ိ​ဳးျ​ဖစ္သ​ည​္။ က​ၽြ​န​္းမ်ား​အလို​က​္ ကိုး​ကြယ္မႈ၊ ဘာသာ​စကား​ႏွ​င့​္ ဓေ​လ့​ထံုး​တ​မ​္းမ်ား​အရ ကဲ​ြျ​ပား​ထင္ရွား​သ​ည့​္ ၀ိ​ေ​သ​သမ်ား​ရွိ​သ​ည​္။ အမ်ား​စု​သ​ည​္ မူ​စ​လ​င​္ႏွ​င့​္ ခ​ရစ္ယာန္ဘာ​သာ​အား ကိုး​ကြ​ယ​္ျ​ပီး ဟိႏ​ၵဴႏ​ွ​င့​္ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ​ကို​လ​ည​္း ယံု​ၾ​ကည္ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။ ဟိႏ​ၵဴႏ​ွ​င့​္ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ​တို​႔​တို​႕​မွာ ႏိုင္ငံ​တြ​င​္း က​န​ဦး​ေ​ရာက္ရွိ​လာ​သ​ည့​္ ဘာ​သာမ်ား ျ​ဖစ္သ​ည့​္ အေလ်ာ​က​္ ၄​င​္း​တို​႕​၏ အယူ​အဆမ်ား​မွာ ကိုး​ကြယ္မႈမ်ား​တြ​င​္ အနက္ရႈ​ိ​င​္း​ဆံုး​စဲ​ြျ​မဲလ်က္ရွိ​သ​ည​္ (ဥပမာ​အား​ျ​ဖ​င့​္​ဆို​ရေ​သာ​္ ဘာ​လီ​က​ၽြ​န​္း)။ ႏိုင္ငံ​၏ ဘာသာ​စကား​မွာ အင္ဒို​နီး​ရွား​ဘာသာ​စကား ျ​ဖစ္သ​ည​္။

အင္ဒို​နီး​ရွား​သမ​ၼ​တသ​ည​္ အစိုးရ​အဖဲ​ြ​႕ႏ​ွ​င့​္ ႏိုင္ငံ​ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး အင္ဒို​နီး​ရွား​ႏိုင္ငံ​တပ္မေ​တာ​္​၏ စ⁠စ​္ေ​သ​နာ​ပ​တိခ်ဳ​ပ​္၊ ျ​ပည္ထဲ​ေ​ရး၊ ႏိုင္ငံ​ေ​ရး​ရာႏ​ွ​င့​္ ႏိုင္ငံ​ျ​ခား​ေ​ရး​႒ာ​န​တို​႔​၏ ဒါ​ရိုက္တာ​လ​ည​္းျ​ဖစ္သ​ည​္။ ၂​၀⁠၀​၄ ခုႏ​ွ​စ​္ သမ​ၼ​တေ​ရြး​ေ​ကာက္ပြဲ​တြ​င​္ ပထမ​ဆံုး​အႀ​ကိမ္အျ​ဖ​စ​္ ျ​ပည္သူမ်ား​အေ​နျ​ဖ​င့​္ သမ​ၼ​တႏ​ွ​င့​္ ဒု​သမ​ၼ​တ​တို​႔​အား တိုက္ရိုက္မဲ​ေ​ပး​ေ​ရြးခ်ယ္ပိုင္ခြ​င့​္​ရ​ရွိ​ခဲ့​ၾ​က​သ​ည​္။ အင္ဒို​နီး​ရွား​ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ နိုင္ငံ​တကာ​အဖြဲ​႕​အစ​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွႏ​ိုင္ငံမ်ား​အဖြဲ​႕၊ OPEC ႏွ​င့​္ ကု​လ​သမ​ဂၢ​စ​သည္တို​႔​တြ​င​္ တက္တ​က​္​ၾ​ကြ​ၾ​ကြ ပါ​ဝ​င​္ေ​ဆာင္ရြက္လ်က္ရိ​ွ​သ​ည​္။

အင္ဒို​နီး​ရွား​ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ သ​ဘာ​ဝ​သယံ​ဇာ​တေ​ပါ​ၾ​ကြယ္ဝေ​သာ ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​ဘ​႑ာ​ေ​ငြ​ပမာဏ​အမ်ား​အျ​ပား​ကို ေ​ရ​နံ၊ သ​ဘာ​ဝ​ဓာ​တ​္ေ​ငြ​႕၊ ရာ​ဘာ၊ ေ​ကာ​္​ဖီ၊ ကိုး⁠ကိုး​မႈ​န​္​႔ ႏွ​င့​္ ဆီ​အု​န​္း တင္ပို​႔ျ​ခ​င​္း​တို​႕​မွ ရ​ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​ကုန္ထုတ္လုပ္မႈ​ကို အျ​ခား​ကုန္ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား​ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ သ​ၾ​ကား၊ လက္ဖ​က​္ေျ​ခာ​က​္၊ ေ​ဆး​ရြ​က​္​ၾ​ကီး၊ အု​န​္း​သီး​ဆံႏ​ွ​င့​္ ဟ​င​္း​ခတ္အေ​မႊ​း​အၾ​ကိ​ဳင္မ်ား စ​သည္တို​႔​အထိ တိုး​ျ​မွ​င့​္ႏိုင္ခဲ့​သ​ည​္။ ၿ​မိ​ဳ​႕ျ​ပ​တြ​င​္ စီး​ပြား​ေ​ရး​လုပ္င​န​္းမ်ိ​ဳး​စံု ရွိ​ျ​ပီး ႏိုင္ငံ​သံုး ေ​ငြေ​ၾ​ကး​မွာ ရူ​ပီး (Rp) ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။

ႏိုင္ငံ​အ၀ွ​မ​္း​တြ​င​္ ေ​ဘာ​လံုး​ကြ​င​္းမ်ား​ကို​ေ​တြ​႕ျ​မ​င​္ႏိုင္သ​ည့​္​အေလ်ာ​က​္ ေ​ဘာ​လံုး​ကစား​ျ​ခ​င​္း​သ​ည​္ အင္ဒို​နီး​ရွား​လူမ်ိ​ဳးမ်ား အၾ​ကား​တြ​င​္ ေ​ရ​ပ​န​္း​စား​သ​ည​္။ Pencak silat (ဓား​ႏွ​င့​္​ဒု​တ​္)၊ sisemba (လက္မဲ့​တိုက္ခို​က​္ျ​ခ​င​္း) ႏွ​င့​္ ႏြား​ရို​င​္း​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တို​႔​သ​ည​္ အင္ဒို​နီး​ရွား​၏ ရိုးရာ​ကစား​န​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ အင္ဒို​နီး​ရွား​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​သ​ည​္ ၾ​က⁠က​္ေ​တာင္ရို​က​္ ကစား​န​ည​္း​အား စဲ​ြ​လ​မ​္းႏွစ္သ​က​္​ၾ​က​ၿ​ပီး ၁​၉​၂​၂ ဘာ​စီ​လို​နာ​တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည့​္ အို​လံ​ပ​စ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ ဆု​တံ​ဆိ​ပ​္ (၅)ခု ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​ဖူး​သ​ည​္။ အင္ဒို​နီး​ရွား​သ​ည​္ SEA Games (ယ​ခ​င​္ SEAP) အဖြဲ​႕​ဝင္အျ​ဖ​စ​္ ၁​၉​၇​၇ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ တရား​ဝ​င​္ အသိ​အမွ​တ​္ျ​ပဳ​ခံ ခဲ့​ရ​ၿ​ပီး (၁​၀)ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို အင္ဒို​နီး​ရွား​ႏိုင္ငံ ဂ်ာ​ကာ​တာ​ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​တြ​င​္ ၁​၉​၇​၉ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ လ​ည​္းေ​ကာ​င​္း၊ (၁​၄)ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို ၁​၉​၄​၈ ခုႏ​ွစ္တြင္လ​ည​္းေ​ကာ​င​္း၊ (၁​၉)ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို ၁​၉⁠၉​၇ ခုႏ​ွစ္တြင္လ​ည​္းေ​ကာ​င​္း အၾ​ကိ​မ​္​ၾ​ကိ​မ​္္က်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည​္။ (၂​၆) ၾ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပြဲ​ကို ၂​၀​၁​၁ ခုႏ​ွစ္တြင္လ​ည​္း တြဲ​ဖက္အိမ္ရွင္အျ​ဖ​စ​္ ေ​ဆာင္ရြက္ခဲ့​သ​ည​္။ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပြဲမ်ား​တ​စ​္ေလ်ာ​က​္ ဆု​တံ​ဆိ​ပ​္ေ​ပါ​င​္းမ်ား​စြာ အႏ​ိုင္ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​သ​ည​္။


 လာအို (လာ​အို​ျ​ပည္သူ​႕​ဒီ​မို​က​ရက္တစ္သ​မ​ၼ​တႏ​ိုင္ငံ)

လာ​အိုႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​၏ အေ​နာ​က​္ေျ​မာက္ဗ​ဟို ပင္မ​ကု​န​္းေျ​မ​ရွိ ကု​န​္း​တြ​င​္း​ပိ​တ​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ေျ​မာက္ဘက္တြ​င​္ တ​ရု​တ​္ႏိုင္ငံ၊ အေ​ရွ​႕ေ​ျ​မာ​က​္ႏွ​င့​္ အေ​ရွ​႕​ဘက္တြ​င​္ ဗီ​ယက္န​မ​္၊ ေ​တာင္ဘက္တြ​င​္ ကေ​မာ​ၻ​ဒီး​ယား၊ အေ​နာက္ဘက္တြ​င​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံႏ​ွ​င့​္ အေ​နာ​က​္ေျ​မာက္ဘက္တြ​င​္ ျ​မန္မာ (ဘား​မား)ႏွ​င့​္ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​တိ​ို​႔ႏ​ွ​င့​္​ထိ​စ​ပ​္ လ်က္ရွိ​ၿ​ပီး ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​လာ​အို​မွာ ႏိုင္ငံ​ေျ​မာက္ပို​င​္း​ရွိ​္ မဲ​ေ​ခါ​င​္ျ​မစ​္ေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ အျ​ခား​ေ​သာ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အာ​ဆီ​ယံႏ​ိုင္ငံမ်ား​ကဲ့​သို​႔​ပ​င​္ ျ​ပင္သ​စ​္​၏ ကို​လို​နီ​ျ​ပဳ​ျ​ခ​င​္း​ကို ခံ​ခဲ့​ရ​ၿ​ပီး အင္ဒိုခ်ိ​ဳ​င​္း​နား​စစ္ပြဲႏ​ွ​င့​္ ျ​ပည္တြ​င​္း​စစ္မ်ား​ကို ေ​တြ​႕​ၾ​ကံ​ဳ​ခဲ့​ရသ​ည​္။ ၁​၉​၄​၅ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ကို​ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​ၿ​ပီး ကိုယ္ပိုင္အုပ္ခ်ဳပ္ခြ​င့​္​ကို ၁​၉​၄​၉ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​သ​ည​္။ လာ​အို​ျ​ပည္သူ​႕​ဒီ​မို​က​ရက္တ​စ​္ႏိုင္ငံ Lao People’s Democratic Republic (LPDR) ကို ၁​၉​၇​၅ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ စ​တ​င​္ တ​ည​္ေ​ထာင္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။

မ​တူ​ကြဲ​ျ​ပား​ေ​သာ လူမ်ိ​ဳး​စုမ်ား​ႏွ​င့​္ ဘာသာ​စ​ကားမ်ား​ကို လာ​အို​တြ​င​္ ေ​တြ​႕​ရိ​ွႏိုင္သ​ည​္။ လာ​အို​ဘာသာ​စကား​ကို ႏိုင္ငံ​တရား​၀င္ဘာ​သာ​စကား​အျ​ဖစ္သတ္မွတ္ထား​ျ​ပီး ႏိုင္ငံ​ျ​ခား​ဘာသာ​စကား​အမ်ိ​ဳးမ်ိ​ဳး​ကို လူ​ကံု​ထံ​အသို​င​္း​အ၀ို​င​္း​တြ​င​္ သံုး​ၾ​က​သ​ည​္။ ျ​ပင္သစ္ဘာ​သာ​စကား​ကို ယ​ခင္အခ်ိန္က အထက္တ​န​္း​လႊ​ာ​လူ​တန​္း​စား​မွ သံုး​စြဲ​ခဲ့​ၾ​ကေ​သာ​္​လ​ည​္း ၁​၉​၇​၀ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ အဂၤ​လိပ္ဘာ​သာ​စကား​မွ အစားထိုး​၀​င​္ေ​ရာက္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ လာ​အိုႏ​ိုင္ငံ​သားမ်ား​အား ၎​တို​႔​၏ ဘာသာ​စကား​ႏွ​င့​္ ေ​ဒသ​အေ​ပ​ၚ အဓိက​မူ​တ​ည​္​၍ Lao Loum (“Lowland Lao”)၊ Lao Theung (“Lao of the Mountain Slopes”) ႏွင့္ Lao Soung (“Lao of the Mountain Tops”) ဟူ၍ သံုး​အုပ္စု ခြဲ​ျ​ခား​ႏိုင္ပါ​သ​ည​္။ လာ​အို လို​ရ​န​္ Lao Loum သ​ည​္ လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ သံုး​ပံုႏ​ွစ္ပံု​ရိ​ွ​ၿ​ပီး ပမာဏ​အမ်ား​ဆံုး ျ​ဖစ္သ​ည​္။ လူ​ဦး​ေ​ရ ငါး​ပံုႏ​ွစ္ပံု​သ​ည​္ တို​င​္း​ရ​င​္း​ဘာသာ​တရား​ကို​သာ လက္ခံက်​င့​္​သံုး​ၾ​က ေ​သာ​္​လ​ည​္း လာ​အို​လူမ်ိ​ဳး အမ်ား​စု​သ​ည​္ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ​ကို ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​သ​ည​္။

လာ​အိုႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ က​မ​ၻာ​ေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ေ​နာက္ဆံုးက်န္ရွိ​သ​ည့​္ ကြ​န​္ျ​မဴ​န​စ​္ႏိုင္ငံ ငါး​ႏိုင္ငံ​မွ တ​စ​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ သမ​ၼ​တသ​ည​္ ႏိုင္ငံ​ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး လာ​အို​ျ​ပည္သူ​႕ေ​တာ​္​လွ​န​္ေ​ရး​ပါ​တီ (Lao People’s Revolutionary Party) ၏ အေ​ထြေ​ထြ အတြ​င​္းေ​ရး​မွဴး​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ ဝ​န​္​ႀ​ကီးခ်ဳပ္သ​ည​္ အစိုးရ​အဖြဲ​႕ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ေ​ပ​ၚ​လ​စ​္ျ​ဗဴ​ရို (Politburo) ၏ စီ​နီ​ယာ​အဖြဲ​႕​ဝ​င​္ ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ သမ​ၼ​တႏ​ွ​င့​္ ဝ​န​္​ႀ​ကီးခ်ု​ဳ​ပ​္ေ​န​ရာ​အတြ​က​္ အမ်ိ​ဳး​သား​ညီလာခံ​က ပါ​တီ​ထိပ္သီး​အဖြဲ​႕​ဝင္မ်ား​ထဲ​မွ ေ​ရြးခ်​ယ​္ တ​င​္ေျ​မွာက္ပါ​သ​ည​္။ ဝ​န​္​ႀ​ကီးခ်ဳ​ပ​္ႏွ​င့​္ အစိုးရ​အဖြဲ​႕​ဝင္ဝ​န​္​ႀ​ကီး​ခ​န​္​႕​အပ္မႈမ်ား​အား အတ​ည​္ျ​ပဳ​ရ​န​္ အမ်ိ​ဳး​သား​ညီလာခံ​တြ​င​္ အာဏာ​ရိ​ွ​သ​ည​္။

လာ​အိုႏ​ိုင္ငံ​၏ စီး​ပြား​ေ​ရး​မွာ စိုက္ပ်ိ​ဳး​က​႑​ကို အဓိက အမွီ​ျ​ပဳလ်က္ရွိ​သ​ည​္။ စိုက္ပ်ိ​ဳးေ​ရး​က​႑​တြ​င​္ ကန္စြ​န​္း​ဥ၊ ၾ​ကံ၊ ေျ​ပာ​င​္း၊ ဟ​င​္း​သီး​ဟ​င​္း​ရြက္မ်ိ​ဳး​စံုႏ​ွ​င့​္ သစ္သီး​အေ​ရ​အတြက္အ​န​ည​္း​င​ယ​္ ႏွ​င့​္ ေ​ဆး​ရြ​က​္​ႀ​ကီး ထြန္ယက္စိုက္ပ်ိ​ဳးျ​ခ​င​္း တို​႔​ပါ​ဝင္ပါ​သ​ည​္။ ျ​ပည္ပ​တင္ပို​႔​ရန္အ​တြ​က​္ ေ​ကာ​္​ဖီ ပမာ​ဏမ်ား​စြာ ထုတ္လုပ္သ​ည​္။ လာ​အိုႏ​ိုင္ငံ​တြ​င​္ သ​တၱ​ဳ​ထြ​န​္း​ကား​ျ​ပီး သံ​ျ​ဖဴ၊ ေ​ရႊ၊ ေ​ၾ​ကး​နီႏ​ွ​င့​္ ေက်ာက္မ်က္ရ​တ​နာ၊ ႏွ​မ​္း​ဖ​တ​္ေက်ာ​က​္ႏွ​င့​္ ထံုး​ေက်ာက္တူး​ေ​ဖာ​္ျ​ခ​င​္း​တို​႔​မွ ႏိုင္ငံ​ဝ​င​္ေ​ငြ ရ​ရွိ​သ​ည​္။ သု​ိ​႔ေ​သာ​္ ၁​၉​၈​၆ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ေစ်း​ကြက္စီး​ပါ​ြးေ​ရး​စ​နစ္သို​႕ ကူး​ေျ​ပာ​င​္း​မႈ​ကို ႏိုင္ငံ​အတြ​င​္း စ​တင္က်​င့​္​သံုး​ခဲ့​သ​ည​္။ ထို​႔ေ​ၾ​ကာ​င့​္ ႏိုင္ငံ​၏ စီး​ပြား​ေ​ရး​သ​ည​္ စား​ေ​သာက္ကုန္ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္း၊ သစ္အေခ်ာ​ထ​ည​္၊ ေ​ဆာက္လု​ပ​္ေ​ရး​ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္းႏွ​င့​္ လူ​သံုး​ကုန္ပ​စ​ၥ​ည​္း အမ်ိ​ဳးမ်ိ​ဳး ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္း စ​သ​ည့​္ ကုန္ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္းမ်ား​ဆီ​သို​႔ ေျ​ပာ​င​္းေ​ရြ​႕​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ပို​႕​ကုန္အ​တြ​က​္ အဝတ္အ​ထည္ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္း​မွာ လ်င္လ်​င​္ျ​မန​္ျ​မန​္​ၾ​ကီး​ထြား​လာ​သ​ည​္။ လက္မႈ​အႏ​ု​လက္ရာ​ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား​မွာ လာ​အို​ကုန္ထု​တ​္ လုပ္င​န​္း​က​႑​တြ​င​္ အေ​ရး​ၾ​ကီး​ေ​သာ​အစိတ္အ​ပို​င​္းျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။

အား​ကစား​မွာ လာ​အို​လူမ်ိ​ဳးမ်ား ဘ၀​အပ​န​္းေျ​ဖ​မႈ​၏ အဓိက​အစိတ္အ​ပို​င​္း​တစ္ခု​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​တကာ​အဆ​င့​္​မွီ က​ၽြ​မ​္းက်င္မႈ​ျ​မွ​င့​္​တ​င​္ႏိုင္ရန္ရည္ရြယ္လ်​က​္ ရိုးရာ​အား​ကစား​န​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ ကြ​င​္းျ​ပ​င​္ေ​ဟာ​္​ကီႏ​ွ​င့​္ ေ​လွေ​လွာ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲမ်ား​ကို ေ​ခတ္မီ​ေ​စ​ရ​န​္ျ​ပင္ဆင္ခဲ့​သ​ည​္။ ေ​ဘာ​လံုး​အား​ကစား​န​ည​္း​မွာ ႏိုင္ငံ​တြ​င​္း ေ​ရ​ပ​န​္း​စား​မႈ​ျ​မ​င့​္​တက္လာ​သ​ည​္။ လာ​အို​သ​ည​္ ၁​၉​၈​၀ ခုႏ​ွစ္က​တ​ည​္း​က ေႏြ​ရာသီ​အို​လံ​ပစ္အား​ကစား​ပြဲ​ကို ဝ​င​္ေ​ရာက္ဆ​င​္ႏႊဲ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အား​ကစား ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​၏ မူလ​အဖြဲ​႕​၀​င​္ ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး (၂​၅) ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​အား ၂​၀⁠၀​၉ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ အိမ္ရွင္အျ​ဖ​စ​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​ကာ ေ​ရႊ​တံ​ဆိ​ပ​္ (၃​၃)ခု အပါ​အဝ​င​္ ဆု​တံ​ဆိ​ပ​္ေ​ပါ​င​္း (၁⁠၁​၀) ကို​လ​ည​္း ဆြတ္ခူး​ႏို္င္ခဲ့​သ​ည​္။


 မေလးရွား

မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ ဖက္ဒ​ရ​ယ​္ စ​ည​္းမ်​ဥ​္း​ခံ​ဘု​ရင္စ​န​စ​္ က်​င့​္​သံုး​ေ​သာႏ​ိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး နယ္န​မိတ္ထိ​စ​ပ​္ျ​ခ​င​္း​မ​ရိ​ွေ​သာ မေ​လး​ရွား​က​ၽြ​န​္း​ဆြ​ယ​္ႏွ​င့​္ အေ​ရွ​႕ မေ​လး​ရွား (မေ​လး​ရွား​တီ​ေ​မာ) ေ​ဒ​သႏ​ွစ္ခု​ျ​ဖ​င့​္ ဖြဲ​႕​စ​ည​္း​ထား​သ​ည​္။ က​မ​ၻာ့​ေ​ရေ​ၾ​ကာ​င​္း ကုန္သြ​ယ​္ေ​ရး ေ​ပါ​င​္း​ဆံု​ရာ​ေ​န​ရာ​တြင္ရွိ​ျ​ပီး အာ​ရွ​၏​အျ​ခား​ေ​ဒ​သမ်ား​မွ လူမ်ိ​ဳးမ်ား​ေ​ပါ​င​္း​ဆံု​ရာ​ေ​န​ရာ​အျ​ဖ​စ​္ ေ​ရွး​ယ​ခင္က​ပ​င​္ တည္ရွိ​ခဲ့​သ​ည​္။ ကု​န​္း​ပို​င​္း​တြ​င​္ ထို​င​္း၊ အင္ဒို​နီး​ရွား၊ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း​တို​႔ႏ​ွ​င့​္ ထိ​စပ္လ်က္ရိ​ွ​ၿ​ပီး ေ​ရ​ပို​င​္း​တြ​င​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ၊ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏွ​င့​္ ဖိ​လစ္ပိုင္တို​႔ႏ​ွ​င့​္ ထိ​စ​ပ​္ေ​န​ပါ​သ​ည​္။ ၁​၈ ရာ​စုႏ​ွစ္မ်ား​တြ​င​္ မေ​လး​ရွား​သ​ည​္ ၿ​ဗိ​တိသွ်​ကို​လို​နီ​လ​က​္ေ​အာက္ခံ ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္္​ခဲ့​သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​ျ​ပ​ည​္ေ​ထာင္စု​ကို ၁​၉​၄​၈ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ တ​ည​္ေ​ထာင္ခဲ့​ၿ​ပီး ၁​၉​၅​၇ ခုႏ​ွ​စ​္ ၾ​သ​ဂုတ္လ (၃​၁) ရ​က​္ေ​န​႔​တြ​င​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ကို ရ​ယူႏ​ိုင္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ၁​၉​၆​၅ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ေျ​မာက္ပို​င​္း ေ​ဘာ​္​နီ​ရို (borneo)၊ ဆာ​ရာ​ဝက္ခ​္ (Sarawak)၊ ႏွ​င့​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ​တို​႔​အား​ေ​ပါ​င​္း​စ​ည​္း​၍ ႏိုင္ငံ​အမည္အား မေ​လး​ရွား​သို​႕ ေျ​ပာ​င​္း​လဲ​ေ​ခ​ၚေ​၀​ၚ​ခဲ့​သ​ည​္။ ထို​႔ေ​နာ​က​္ ႏွ​စ​္ႏွစ္အ​ၾ​ကာ ၁​၉​၆​၅ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ​သ​ည​္ မေ​လး​ရွား​မွ ခြဲ​ထြက္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​ႏို္င္ငံ​၏ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ ကြာ​လာ​လမ္ပူ​သ​ည​္ က​ၽြ​န​္း​ဆြ​ယ​္​၏ အေ​နာက္အ​ရပ္တြင္တည္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ ဓန​သ​ဟာ​ယႏ​ို္င္ငံမ်ား​အဖြဲ​႕၊ အာ​ရွ​ပ​စိ​ဖိတ္စီး​ပြါး​ေ​ရး ပူး​ေ​ပါ​င​္း ေ​ဆာင္ရြက္မႈ​အဖဲ​ြ​႕၊ အစ​ၥ​လာမ္မ​စ​္ႏိုင္ငံမ်ား​အဖဲ​ြ​႕ႏ​ွ​င့​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွႏ​ိုင္ငံမ်ား​အသ​င​္း​တို​႕​၏ မူလ​အဖြဲ​႕​ဝ​င​္ ႏိုင္ငံ ျ​ဖစ္သ​ည​္။

မေ​လး​ရွား​ႏို္င္ငံ​တြ​င​္ တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူမ်ိ​ဳးေ​ပါ​င​္း​စံု​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ တ​ရု​တ​္၊ အိႏ​ိ​ၵ​ယ၊ ဆာ​ရီ လန္က​န​္ (Sri Lankans)၊ Sikhs၊ ပါ​က​စ​ၥ​တန​္ ႏွ​င့​္ အျ​ခား​ေ​သာ မေ​လးမ်ိ​ဳးႏြယ္စု​ေ​လးမ်ား ပါ​ဝင္သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​ဘာသာ​စကား​ကို Bahasa Malaysia အျ​ဖ​စ​္ သတ္မွတ္ထား​ၿ​ပီး လူမ်ိ​ဳး​အသို​င​္း​အ၀ို​င​္းမ်ား​မွ အေ​တာ​္​အတန္သံုး​စြဲ​ၾ​က​သ​ည​္။ အဓိက​အား​ျ​ဖ​င့​္ အစိုးရ​မူလ​တန​္းႏွ​င့​္ အလယ္တ​န​္းေက်ာ​င​္းမ်ား​တြ​င​္ ထို​ဘာသာ​စကား​အသံုး​ျ​ပဳ​၍ စာ​သ​င​္​ၾ​ကား​ပါ​သ​ည​္။ ဘာသာ​စကား​ေ​ပ​ၚ​အေ​ျ​ခ​ခံ​ကာ မေ​လး​ရွား​၏​လူ​ဦး​ေ​ရ​ကို Dravidian ျ​ဒာ​၀ိ​ဒိ​ယ​န​္ ဘာသာ​စကား​ေျ​ပာ​အဖဲ​ြ​႕ႏ​ွ​င့​္ Indo-European အင္ဒို-ယူ​ရို စကား​ေျ​ပာ​အုပ္စု​ဟူ၍ (၂) ဖြဲ​႕ ခြဲ​ျ​ခား​ႏို္င္သ​ည​္။ လူ​ဦး​ရ​၏ ငါး​ပံု​သံုး​ပံု​သ​ည​္ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ​၏ ႏိုင္ငံ​ေ​တာ​္​ဘာသာ​ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ အစ​ၥ​လမ္ဘာ​သာ​ကို ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​သ​ည​္။ မေ​လး​မ​ဟု​တ​္ေ​သာ အျ​ခား​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​သ​ည​္ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ၊ ခ​ရစ္ယာန္ဘာ​သာ၊ Daoism၊ ဟိႏ​ၵဴ​ဘာ​သာႏ​ွ​င့​္ ဆစ္ခ္ဘာ​သာ​တို​႔​ကို ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။

ဘု​ရင္သ​ည​္ ႏိုင္ငံ​ဥေသွ်ာ​င​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ဧက​ရာဇ္အျ​ဖ​စ​္ မေ​လး​ျ​ပည္နယ္ကိုး​ခု​၏ မ​င​္းမ်ိ​ဳး​မ​င​္းႏြယ္အုပ္ခ်ဳပ္သူမ်ား​ထဲ​မွ ငါး​ႏွ​စ​္ တ​စ​္​ႀ​ကိ​မ​္ ေ​ရြး​ေ​ကာက္တ​င​္ေျ​မွာက္သ​ည​္။ ဘု​ရင္မ​င​္းျ​မတ္သ​ည​္ အစိုးရ​အဖြဲ​႕မ်ား​ႏွ​င့​္ အထက္လႊ​တ​္ေ​တာ​္​အမတ္မ်ား​အား ဝ​န​္​ႀ​ကီးခ်ဳ​ပ​္​၏ ေ​ထာက္ခံခ်​က​္ျ​ဖ​င့​္ ခ​န​္​႔​အပ​္ႏိုင္သ​ည​္။ လႊ​တ​္ေ​တာ​္ေ​ရြး​ေ​ကာက္ပြဲ​ကို ၂​၀⁠၀​၈ ခုႏ​ွ​စ​္ မတ္လ​တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​ပါ သ​ည​္။

စီး​ပြါး​ေ​ရး​ျ​ပဳ​ျ​ပ​င​္ေျ​ပာ​င​္း​လဲ​မႈ​ကို ၁​၉​၇​၀ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ေ​ဆာင္ရြက္ခဲ့​ျ​ပီး ပို​႕​ကု​န​္​ဦးစား​ေ​ပး​ကုန္ထုတ္လုပ္မႈ​ေ​ၾ​ကာ​င့​္ စီး​ပြား​ေ​ရး တိုး​တက္မႈ ႀ​ကီး​ထြား​ခဲ့​သ​ည​္။ ကုန္ထုတ္စက္မႈ​အျ​ပ​င​္ ရာ​ဘာ၊ ဆီ​အု​န​္း၊ ေ​ရ​နံ၊ သ​ဘာ​ဝႏ​ွ​င့​္ ဓာ​တ​္ေ​ငြ​႕ႏ​ွ​င့​္ သစ္မာ တို​႔​အား ထုတ္လုပ္တင္ပို​႔​သ​ည​္။ ၁​၉​၇​၅ မွ ၂​၀⁠၀​၅ ခုႏ​ွစ္အ​ထိ စု⁠စု​ေ​ပါ​င​္းျ​ပည္တြ​င​္း​ထုတ္ကု​န​္ ပ်​မ​္းမွ် (၆.၅) ရာ​ခို​င​္ႏႈ​န​္း ႏွစ္စဥ္တိုး​တက္ခဲ့​ေ​သာ​ေ​ၾ​ကာ​င့​္ အာ​ရွ​၏ အေ​ကာ​င​္း​ဆံုး​စံခ်ိန္တစ္ရပ္ကို ပိုင္ဆိုင္ထား​သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​အစိုးရ​သ​ည​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​သာ​ကုန္သြယ္မႈ​ဇု​န​္ ထူ​ေ​ထာ​င​္ျ​ခ​င​္းျ​ဖ​င့​္ ခရီး​သြား​လုပ္င​န​္းႏွ​င့​္ ပို​႔​ကုန္လုပ္င​န​္း​တို​႔​အား ျ​မွ​င့​္​တင္ရ​န​္ ႀ​ကိ​ဳး​စားလ်က္ရိ​ွ​သ​ည​္။ ကုန္ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္း​သ​ည​္ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ စီး​ပြား​ေ​ရး ဖြံ​႕​ၿ​ဖိ​ဳး​တိုး​တက္မႈ​၏ ေက်ာ​ရိုး​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ ေ​ငြေ​ၾ​ကး​မွာ ရ​င​္း​ဂ​စ​္ RM ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။

မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ​၏ ေက်ာ​္​ၾ​ကား​ေ​သာ အား​က​စားမ်ား​မွာ ေ​ဘာ​္​လံုး၊ ၾ​က⁠က​္ေ​တာ​င​္၊ ေ​ဟာ​္​ကီ၊ တ​င​္း​န​စ​္၊ squash၊ သို​င​္း၊ ျ​မ​င​္း​စီး၊ ရြ​က​္ေ​လွႏ​ွ​င့​္ စ​ကိတ္အား​ကစား​တို​႔ျ​ဖစ္သ​ည​္။ Silat (သို​င​္း) and Tomoi (မေ​လး​ရွား​ေ​ဘာက္ဆ​င​္) တို​႔​မွာ မေ​လး​ရွား​လူမ်ိ​ဳး​တို​႔​၏ ရိုးရာ​ကိုယ္ခံ​ပညာ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​သ​ည​္ ျ​မဴး​နစ္အို​လံ​ပစ္အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ ၾ​က⁠က​္ေ​တာင္ရိုက္အား​ကစား​အတြ​က​္ ဆု​တံ​ဆိပ္ငါး​ခု​ကို ဆြတ္ခူး​ခဲ့​ျ​ခ​င​္းျ​ဖ​င့​္ ႏိုင္ငံ​တကာ​အဆ​င့​္္​စြ​မ​္း​ရည္ကို ျ​ပသ​ခဲ့​သ​ည​္။ ၁​၉⁠၉​၂ ႏွ​င့​္ ၁​၉⁠၉​၆ ခုႏ​ွစ္မ်ား​တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​ေ​သာ ေႏြ​ရာသီ​အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ အမ်ိ​ဳး​သား​ၾ​က⁠က​္ေ​တာင္ရို​က​္ အား​ကစား​ျ​ဖ​င့​္ ဆု​တံ​ဆိပ္မ်ား​စြာ ရ​ယူခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ေ​ဘာ​လံုး​အား​ကစား​သ​ည​္ မေ​လး​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​အၾ​ကား​တြ​င​္ အေက်ာ​္​ၾ​ကား​ဆံုး အား​ကစား ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ၂​၀​၃​၄ ခုႏ​ွ​စ​္ တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​မ​ည့​္ FIFA World Cup အား ပူး​တြဲ​အိမ္ရွင္အျ​ဖ​စ​္ က​မ​္း​လွ​မ​္းႏို္င္မ​ည့​္ အေ​ျ​ခ​အေ​န​ရွိ​မ​ရွိ​ကို ေ​လ့​လာလ်က္ရွိ​သ​ည​္။ မေ​လး​ရွား​ႏို္င္ငံ​သ​ည​္ (၃)ႀ​ကိ​မ​္ႏွ​င့​္ (၁​၀)ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္  က​မ​ၻာ့​ေ​ဟာ​္​ကီ ဖလား​ပဲ​ြ​အား တာ​ဝန္ယူ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည့​္​အျ​ပ​င​္ ၁​၉⁠၉​၈ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ဓန​သ​ဟာ​ယႏ​ိုင္ငံမ်ား အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြင္လ​ည​္း ဝ​င​္ေ​ရာက္ဆ​င​္ႏႊဲ​ခဲ့​သ​ည​္။ ထို​႔ျ​ပ​င​္ မေ​လး​ရွား​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ မူလ​အဖဲ​ြ​႕​၀​င​္ႏိုင္ငံမ်ား​အနက္မွ တ​စ​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ယေ​န​႕​အခ်ိန္ထိ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ ငါး​ႀ​ကိမ္တိ​တိ တာ​ဝန္ယူက်​င​္း​ပ​ခဲ့​ၿပီး ျဖစ္သည္။


 ျ​မန္မာ (ျ​ပ​ည​္ေ​ထာင္စု သမ​ၼ​တျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​ေ​တာ​္)

ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ အခ်ဳပ္အျ​ခာ​ပိုင္အာ​ဏာႏ​ိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​ပင္မ​ကု​န​္းေျ​မ​၏ အေ​နာက္ဘက္အျ​ခ​မ​္း​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ကာ တ​ရု​တ​္၊ ထို​င​္း၊ အိႏ​ိ​ၵ​ယ၊ လာ​အိုႏ​ွ​င့​္ ဘ​ဂၤ​လား​ေ​ဒ့​ရွ​္ႏိုင္ငံ​တို​႕ႏ​ွ​င့​္ နယ္န​မိ​တ​္ျ​ခ​င​္း ထိ​စပ္လ်က္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ (၄​၀) ခု​ေျ​မာ​က​္ ကမာ​ၻ​႕​အႀ​ကီး​ဆံုး​ႏိုင္ငံ ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​တြ​င​္ ဒုတိယ​အႀ​ကီး​ဆံုး ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ ၁​၉ ရာ​စုႏ​ွစ္တြ​င​္ ၿ​ဗိ​တိသွ်​ကို​လို​နီ​လ​က​္ေ​အာက္ခံ​ျ​ဖစ္ခဲ့​ၿ​ပီး ဂ်​ပန္တို​႔​၏ သိ​မ​္း​ယူ​မႈ​ကို ၾ​ကံ​ဳေ​တြ​႕​ခံစား​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ၁​၉​၄​၈ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ကို ရ​ယူႏ​ိုင္ခဲ့​ၿ​ပီး ထို​အခ်ိန္မွ​စ​၍ အခ်ဳပ္အျ​ခာ​အာဏာ​ပို​င​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​၏ တရား​ဝ​င​္​ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ အျ​ဖ​စ​္ ေ​နျ​ပ​ည​္ေ​တာ​္​အား သတ္မွတ္ထား​ပါ​သ​ည​္။

တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူမ်ိ​ဳး စု⁠စု​ေ​ပါ​င​္း (၈) မ်ိ​ဳး​အား တရား​ဝ​င​္​႒ာ​ေ​န​တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​အျ​ဖ​စ​္ သတ္မွတ္ထား​ၿ​ပီး အႀ​ကီး​ဆံုး အုပ္စု​မွာ ဗမာ​လူမ်ိ​ဳးျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး တ​စ​္ႏိုင္ငံ​လံုး လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ ထက္ဝ​က​္ေက်ာ​္​ခ​န​္​႔ ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ အျ​ခား​လူမ်ိ​ဳး​စုမ်ား​မွာ ကခ်​င​္၊ ကယား၊ ကရ​င​္၊ ခ်​င​္း၊ မြ​န​္၊ ရ​ခို​င​္ႏွ​င့​္ ရွ​မ​္း​တို​႔ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ အေ​ရ​အတြ​က​္ေ​သး​င​ယ​္ေ​သာ​္​လ​ည​္း အေ​ရး​ပါ​ေ​သာ​အစု​အျ​ဖ​စ​္ တ​ရု​တ​္ႏွ​င့​္ အိႏ​ိ​ၵ​ယ​လူမ်ိ​ဳး​စု​တို​႔​လ​ည​္း ပါ​၀င္သ​ည​္။ တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူမ်ိ​ဳး​စု​အား​လံုး​ႏွ​င့​္ လူမ်ိ​ဳး​စု​ေ​လးမ်ား​တြ​င​္ ၎​တို​႔​၏ ကိုယ္ပို​င​္ ဘာသာ​စကား​ရိ​ွ​ၾ​က​ၿ​ပီး ေ​ဒသ​သံုး​စကား​အျ​ဖစ္အ​သံုး​ျ​ပဳ​ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​၏ တရား​ဝင္ဘာ​သာ​စကား​မွာ ဗမာ​စကား ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ဗမာ​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​အမ်ား​ဆံုး အသံုး​ျ​ပဳ​ၾ​က​ၿ​ပီး အျ​ခား​တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​မွ ဒုတိယ​ဘာသာ​စကား​အေ​နျ​ဖ​င့​္ အသံုး​ျ​ပဳ ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။ အဂၤ​လိပ္ဘာ​သာ​စကား​သ​ည​္ ၿ​ဗိ​တိသွ်​ကို​လို​နီ​လ​က​္ေ​အာက္ခံ​ကာလ​တြ​င​္ ရံုး​သံုး​ဘာသာ​စကား​အျ​ဖ​စ​္ အသံုး​ျ​ပဳ​ခဲ့​ၿ​ပီး လက္ရိ​ွ​အခ်ိန္တြင္လ​ည​္း စီး​ပြား​ေ​ရး​ႏွ​င့​္ ခရီး​သြား​လုပ္င​န​္းမ်ား​တြ​င​္ က်ယ္က်​ယ​္ျ​ပ​န​္​႔ျ​ပ​န​္​႔​သံုး​ေ​န​ၾ​က​ဆဲ ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ​ကို ႏိုင္ငံ​ေ​တာ​္​ဘာသာ​အျ​ဖ​စ​္ သတ္မွတ္ထား​ၿ​ပီး ႏိုင္ငံ​သား​အမ်ား​စု ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​သ​ည​္။ ခ​ရစ္ယာန္ဘာ​သာ၊ ဟိႏ​ၵဴႏ​ွ​င့​္ အစ​ၥ​လာ​မ​္ ဘာသာ​တို​႔​ကို​လ​ည​္း သိသိ​သာသာ​ကိုး​ကြယ္လိုက္နာ​ၾ​က​သ​ည​္။

(၂​၀⁠၀​၈) ဖြဲ​႕​စ​ည​္း​ပံု​အေ​ျ​ခ​ခံ​ဥ​ပေ​ဒ​ကို ေ​မ​လ​တြ​င​္ အတ​ည​္ျ​ပဳ​ခဲ့​ျ​ပီး ၂​၀​၁​၁ ခုႏ​ွ​စ​္ ဇန္န​ဝါ​ရီ​လ​မွ​စ​တင္ကာ သ​က​္ေ​ရာက္သ​ည​္။ လႊ​တ​္ေ​တာ​္​အသစ္အ​တြ​က​္ ေ​ရြး​ေ​ကာက္ပဲ​ြ​ကို ၂​၀​၁​၀ ႏို​ဝင္ဘာ​လ​တြ​င​္ ျ​ပဳ​လု​ပ​္ႏို္င္ခဲ့​သ​ည​္။ လႊ​တ​္ေ​တာ​္​အမတ္မ်ား​မွ သမ​ၼ​တ​ကို ေ​ရြးခ်ယ္တ​င​္ေျ​မွာက္ခဲ့​ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။ သမ​ၼ​တ​ကို အုပ္ခ်ဳ​ပ​္ေ​ရး​အာဏာ အပ​္ႏွ​င​္း​ထား​ၿ​ပီး အစိုးရ​အဖဲ​ြ​႕​အား ဦး​ေ​ဆာ​င​္ေ​စ​ပါ​သ​ည​္။ လႊ​တ​္ေ​တာ​္​တြ​င​္ ဥ​ပေ​ဒျ​ပဳ​ေ​ရး​အာဏာ​ရွိ​သ​ည​္။

ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ စိုက္ပ်ိ​ဳးေ​မြး​ျ​မဴ​ေ​ရး လုပ္င​န​္း​ကို အဓိက​မွီ​ခို​အား​ထား​ေ​နရ​ဆဲ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ သ​ဘာ​ဝ​ဓာ​တ​္ေ​ငြ​႕၊ သ​စ​္ႏွ​င့​္ ေ​ရ​နံ တို​႔​အား တင္ပို​႔ျ​ခ​င​္းႏွ​င့​္ ျ​ပည္ပ​ရ​င​္းႏွီးျ​မဳ​ပ​္ႏွံ​ထား​သ​ည့​္​သ​တၱ​ဳ​တူး​ေ​ဖာ​္ျ​ခ​င​္း​လုပ္င​န​္းမ်ား​မွာ သိသာ​ထင္ရွား​စြာ တိုး​တက္ခဲ့ သ​ည​္။ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​တြ​င​္ တြ​င​္း​ထြက္ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား ျ​ဖစ္သ​ည့​္ သ​တၱ​ဳ​ရို​င​္း၊ ေ​ရ​နံႏ​ွ​င့​္ သ​ဘာ​ဝ​ဓာ​တ​္ေ​ငြ​႕​တို​႔ ေ​ပါ​ၾ​ကြယ္ဝ​သ​ည့​္​အျ​ပ​င​္ ေက်ာက္မ်က္ရ​တ​နာ ထြက္ရိ​ွ​သ​ည​္။ ျ​ပည္တြ​င​္း​ထုတ္လုတ္မႈ​လုပ္င​န​္း မ်ား​သ​ည​္ ဆက္လက္ဖြံ​႕​ၿ​ဖိ​ဳး​တိုး​တက္လ်​က​္ ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​၏ အဓိ​ကေ​ငြေ​ၾ​ကး​မွာ က်​ပ​္ေ​ငြ ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။

လ​က​္ေ​ဝွ​႕၊ ဗန္တို၊ ဗန္ရွ​ည​္၊ ဘု​န​္း​ၾ​ကီး​သို​င​္း ႏွ​င့​္ ခ်​င​္း​လံုး​တို​႔​မွာ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​၏ ရိုးရာ​အား​ကစား​န​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​မူလ​အဖြဲ​႕​ဝ​င​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ဒုတိယ​အႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​အား ၁​၉​၆​၁ ခုႏ​ွစ္တြင္တ​စ​္​ႀ​ကိ​မ​္၊ ပ​ဥ​ၥ​မ​အႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​အား ၁​၉​၆​၉ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ တ​စ​္​ႀ​ကိ​မ​္ အိမ္ရွင္အျ​ဖ​စ​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည​္။ ယခု​လာ​မ​ည့​္ ၂​၀​၁​၃ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို အိမ္ရွ​င​္ႏိုင္ငံ​အျ​ဖ​စ​္ လက္ခံက်​င​္း​ပ​ရ​န​္ တာ​၀​န​္ေ​ပး​ခံ​ရ​ၿ​ပီး အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲမ်ား​ကို ေ​နျ​ပ​ည​္ေ​တာ​္၊ ရန္ကု​န​္ႏွ​င့​္ မႏ​ၱေ​လး​တို​႔​တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​ရ​န​္ စီ​စဥ္ထား​ရွိ​သ​ည​္။


 ဖိလစ္ပိုင္ (ဖိ​လစ္ပို​င​္ျ​ပည္သူ​သမ​ၼ​တႏ​ို္င္ငံ)

ဖိ​လစ္ပိုင္သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​ရိ​ွ အခ်ဳပ္အျ​ခာ​အာဏာ​ပို​င​္ က​ၽြ​န​္းႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး မီး​ေ​တာ​င​္ေခ်ာ​္ေျ​မႏ​ွ​င့​္ ငလ်​င​္ေ​ၾ​ကာ​ရွိ​ရာ အရ​ပ​္ (Pacific Ring of Fire) ေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​သ​ည​္။ ၎​ကို ထိုင္ဝ​မ​္၊ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏွ​င့​္ ေ​ဘာ​္​နီ​ယို​က​ၽြ​န​္း​တို​႔ျ​ဖ​င့​္ ဝို​င​္း​ရံ​ထား​ပါ​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပိုင္သ​ည​္ စ​ပိန္အုပ္ခ်ဳပ္မႈ​ေ​အာက္တြ​င​္ (၃⁠၃​၃) နွ​စ​္​ၾ​ကာ၊ အေ​မ​ရိ​က​န​္​၏ အုပ္ခ်ဳပ္မႈ​ေ​အာက္တြ​င​္ (၄​၈) ႏွစ္ထက္ပို​၍ ေ​န​ခဲ့​ရသ​ည​္။ ၁​၉​၄​၆ ခုႏ​ွ​စ​္ ဇူ​လို​င​္ (၄) ရ​က​္ေ​န​႔​တြ​င​္ ဖိ​လစ္ပိုင္သ​ည​္ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ကို ရ​ယူႏ​ိုင္ခဲ့​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပိုင္သ​ည​္ (၂​၀)ရာ​စု​ေႏွာ​င​္း​ပို​င​္း​တြ​င​္ ႏိုင္ငံ​ေ​ရး​မ​တ​ည​္ျ​ငိမ္မႈ​ကို ၾ​ကံ​ဳေ​တြ​႕​ခဲ့​ရသ​ည​္။ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​မွာ မ​နီလာ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အႀ​ကီး​ဆံုး က​ၽြ​န​္းျ​ဖစ္သ​ည့​္ လူ​ဇြန္တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။

လက္ရွိ​ဖိ​လစ္ပိုင္လူ​မႈ​အဖြဲ​႕​အစ​ည​္း​ကို ဓေ​လ့​ကဲ​ြ၊ ဘာသာ​ကဲ​ြ လူ​န​ည​္း​စု​တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​အုပ္စု (၁​၀​၀)နီးပါး​ျ​ဖ​င့​္ ေ​ပါ​င​္း​စ​ည​္း ထား​သ​ည​္။ အႀ​ကီး​ဆံုးမ်ိ​ဳးႏြယ္အုပ္စုမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ Tagalog ႏွ​င့​္ Cebuano ႏွစ္ခု​ေ​ပါ​င​္း​မွာ ႏိုင္ငံ​လူ​ဦး​ေ​ရ ငါး​ပံု​တစ္ပံု ရွိ​ျ​ပီး Ilocano ႏွ​င့​္ Hiligaynon လူမ်ိ​ဳး​စုမ်ား​မွာ​မူ လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ ဆယ္ပံု​တစ္ပံု​စီ​သာ ရိ​ွ​သ​ည​္။ ထို​႔ျ​ပ​င​္ Waray-waray ႏွ​င့​္ bicolforms ႏွစ္ခု​ေ​ပါ​င​္းလွ်​င​္ လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ ဆယ္ပံု​တစ္ပံု​သာ ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ က်န္ရိ​ွေ​သာ လူမ်ိ​ဳးမ်ား​မွာ တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​အခ်ိ​ဳ​႕ႏ​ွ​င့​္ ေ​ရႊ​႕ေ​ျ​ပာ​င​္း​အေ​ျ​ခခ်​သူမ်ား​သာ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဘာသာ​စကား​ႏွ​င့​္ ေ​ဒသ​သံုး​စကား​ေ​ပါ​င​္း (၁​၅​၀) ေက်ာ​္ သံုးလ်က္ရိ​ွ​ၿ​ပီး တစ္ခုႏ​ွ​င့​္​တစ္ခု​မွာ နီး​စပ္မႈ​ရွိ​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​၏ ႏိုင္ငံ​ဘာသာ​စကား​မွာ ဖီ​လစ္ပီႏ​ိုျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ အလယ္ပို​င​္း​တြ​င​္ က်ယ္က်​ယ​္ျ​ပ​န​္​႔ျ​ပ​န​္​႔​သံုး​ေ​သာ Tagalog ဘာသာ​စကား​ကို အေ​ျ​ခ​ခံ​ပါ​သ​ည​္။ အဂၤ​လိပ္ဘာ​သာ​စကား​ကို တရား​ဝ​င​္ အသိ​အမွ​တ​္ျ​ပဳ​ထား​ၿ​ပီး သ​င​္​ၾ​ကား​ပို​႔ခ်​မႈမ်ား​အတြ​က​္ သံုး​ပါ​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပိုင္လူမ်ိ​ဳး ငါး​ပံု ေ​လး​ပံု​နီးပါး​သ​ည​္ ရို​မန္ကတ္သ​လစ္ဘာ​သာ​ကို သက္ဝင္ယံု​ၾ​က​ည​္​ၾ​က​သ​ည​္။ Moro မို​ရို​ဟု ေ​ခ​ၚေ​သာ ေ​ခ​တ​္ျ​ပိ​ဳင္မူ​စ​လင္ဖိ​လစ္ပို​င​္ အသို​င​္း​အဝို​င​္း​သ​ည​္ ေ​တာင္ဘက္က​ၽြ​န​္းမ်ား​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ၿ​ပီး လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ ၅% သာ ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ အခ်ိ​ဳ​႕ ဖိ​လစ္ပိုင္လူမ်ိ​ဳးမ်ား​မွာ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာ​သာႏ​ွ​င့​္ တို​င​္း​ရ​င​္း​ဘာသာ​တရား​တို​႔​ကို ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။

ဖိ​လစ္ပိုင္သ​ည​္ သမ​ၼ​တ​အုပ္ခ်ဳ​ပ​္ေ​သာ ဖြဲ​႕​စ​ည​္း​ပံု​အေ​ျ​ခ​ခံ​ျ​ပည္သူ​႕​ဒီ​မို​ကေ​ရ​စီႏ​ိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ျ​ပည္သူ​႕​အေ​ရး​ေ​တာ​္​ပံု (People Power Revolution) ေ​ၾ​ကာ​င့​္ ဒီ​မို​က​ရက္တစ္အ​စိုး​ရ အာဏာ​ရ​ရွိ​ခဲ့​သ​ည​္။ သမ​ၼ​တသ​ည​္ ႏိုင္ငံ​ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ႏွ​င့​္ အစိုး​ရေ​ခါ​င​္းေ​ဆာင္အျ​ဖ​စ​္ ေ​ဆာင္ရြ​က​္ျ​ပီး တပ္မေ​တာ​္​၏ စ⁠စ​္ေ​သ​နာ​ပ​တိခ်ဳ​ပ​္ျ​ဖစ္သ​ည​္။ သမ​ၼ​တ​ရာထူး​အတြ​က​္ ေျ​ခာ​က​္ႏွ​စ​္ တ​စ​္​ႀ​ကိမ္သာ ေ​ရြးခ်​ယ​္​ၿ​ပီး ဒု​သမ​ၼ​တ​ရာထူး​ကို​ေ​တာ့ ေျ​ခာ​က​္ႏွစ္သက္တ​မ​္း ႏွ​စ​္​ႀ​ကိ​မ​္ ဆက္တို​က​္ ေ​ရြးခ်ယ္ခံႏ​ိုင္သ​ည​္။ သမ​ၼ​တသ​ည​္ ဝ​န​္​ႀ​ကီးမ်ား​ပါ​၀​င​္ေ​သာ​အစိုးရ​အဖြဲ​႕​အား ခ​န​္​႔​အပ္တာ​ဝ​န​္ေ​ပး​ႏိုင္သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ သ​ဘာ​ဝ​သယံ​ဇာ​တမ်ား ေ​ပါ​ၾ​ကြယ္ဝ​ၿ​ပီး ဇီ​၀မ်ိ​ဳး​ကြဲမ်ား​ႏွ​င့​္​ပတ္သ​က​္​၍ နာမ​ည​္ေက်ာ​္​ၾ​ကား​သ​ည​္။ ေ​ၾ​ကး​နီ​နွ​င့​္ ေ​ရႊ၊ သံ​သ​တၱ​ဳ​ရို​င​္း၊ ခဲ၊ ဇ​င့​္၊ ခ​ရို​မို​က​္ တူး​ေ​ဖာ​္ျ​ခ​င​္းမ်ား​မွ ႏိုင္ငံ​၀​င​္ေ​ငြ​ရ​ရွိ​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ ၂​၀ ရာ​စု​တြ​င​္ ကုန္ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္း စ​တင္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ အဓိက​ထုတ္ကုန္မ်ား​မွာ လွ်ပ္စစ္ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား၊ အဝတ္အ​ထ​ည​္ႏွ​င့​္ အထည္အ​လိပ္မ်ား၊ စား​ေ​သာက္ကုန္ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား၊ ဓာတု​ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား​ႏွ​င့​္ ေ​ရ​နံ​ဓာ​တ​္ေ​ငြ​႕​ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ စိုက္ပ်ိ​ဳး ေ​မြး​ျ​မဴ​ေ​ရး​ႏိုင္ငံ​အျ​ဖ​စ​္ ဆက္လက္ရိ​ွေ​နေ​သး​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္​၏ အဓိက​စိ​ိုက္ပ်ိ​ဳးေ​ရး​ထြက္ကုန္မ်ား​မွာ ၾ​ကံ၊ ဆ​န​္၊ အု​န​္း​သီး၊ ငွ​က​္ေပ်ာ​သီး၊ ေျ​ပာ​င​္း​ဖူး​ႏွ​င့​္ နာ​နတ္သီး​တို​႔ ျ​ဖစ္သ​ည​္။ အထူး​သျ​ဖ​င့​္ ျ​ပည္တြ​င​္းျ​ပည္ပ ရ​င​္းႏွီးျ​မွဳ​ပ​္ႏွံ​မႈ​တို​႕ေ​ၾ​ကာ​င့​္ (၂​၀) ရာ​စုႏ​ွစ္ကုန္ပို​င​္း​တြ​င​္ စက္မႈ​လုပ္င​န​္းမ်ား လ်​င​္ျ​မန္စြာ​တိုး​တက္ခဲ့​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​၏ ေ​ငြေ​ၾ​ကး​မွာ ပီ​ဆို​ျ​ဖစ္သ​ည​္။

ဘတ္စ​က​တ​္ေ​ဘာ၊ လ​က​္ေ​ဝွ​႕၊ ၾ​ကက္တို​က​္၊ ေ​ဘာ​လီ​ေ​ဘာ၊ ေ​ဘာ​လံုး၊ ၾ​က⁠က​္ေ​တာင္ရို​က​္၊ က​ရာ​ေ​တး၊ တိုက္ကြမ္ဒို၊ ဘိ​လိ​ယ​က​္၊ ten-pin bowling၊ စစ္တု​ရ​င​္ ႏွ​င့​္ စီ​ပါ (sipa) တို​႔​မွာ ဖိ​လစ္ပိုင္လူမ်ိ​ဳးမ်ား​၏ အႀ​ကိ​ဳက္ဆံုး အား​ကစား​န​ည​္းမ်ား ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ယခု​အခါ Motocross၊ စက္ဘီး​စီး​ျ​ခ​င​္းႏွ​င့​္ ေ​တာင္တ​က​္ျ​ခ​င​္း​တို​႔​သည္လ​ည​္း ေက်ာ​္​ၾ​ကား​လာ​ပါ​သ​ည​္။ အား​လံုး​အနက္မွ နာ​မည္အ​ႀ​ကီး​ဆံုး​ေ​သာ အား​ကစား​မွာ ဘတ္စ​က​တ​္ေ​ဘာ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အေပ်ာ​္​တ​မ​္းႏွ​င့​္ က​ၽြ​မ​္းက်င္သူ​အဆ​င့​္ ႏွစ္ခု​စ​လံုး​တြ​င​္ ယွ​ဥ​္ျ​ပိ​ဳင္က​စား​ႏိုင္သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ ေႏြ​ရာသီ​အို​လံ​ပ​စ​္ အား​ကစား​ပြဲ​တြ​င​္ ပထမ​ဆံုး ယွ​ဥ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ခဲ့​သ​ည့​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွႏ​ိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ဆု​တံ​ဆိပ္မ်ား​ရ​ရွိ​ခဲ့​သ​ည​္။ luksungbaka၊ patintero၊ piko၊ tumbang preso ႏွ​င့​္ Sungka တို​႔​သ​ည​္ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​၏ ရိုးရာ​အား​ကစား​န​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ၁​၉​၇​၇ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​အား အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ အဖြဲ​႕​ဝင္အျ​ဖ​စ​္ လက္ခံ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ဖိ​လစ္ပို​င​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​အား မ​နီလာ​တြ​င​္ ၁​၉​၈​၁၊ ၁​၉⁠၉​၁ ႏွ​င့​္ ၂​၀⁠၀​၅ ခုႏ​ွစ္တို​႔​တြ​င​္ တာ​ဝန္ယူက်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည​္။ ဒုတိယ​အၾ​ကိ​မ​္ လက္ခံက်​င​္း​ပသ​ည့​္ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​မွာ ဘက္စံုခ်န္ပီ​ယံ​ျ​ဖစ္ရ​န​္ ပထမ​ဆံုး​အၾ​ကိမ္အျ​ဖ​စ​္ အၾ​ကိတ္အ​နယ္ယွ​ဥ​္ျ​ပိ​ဳင္ခဲ့​ၾ​က​ရျ​ပီး အမ်ိ​ဳး​သမီး​မာ​ရ​သြ​န​္ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြျ​ဖ​င့​္ အဆံုး​အျ​ဖ​တ​္ေ​ပး​ခဲ့​ရသ​ည​္။ တတိယ​အႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ တာ​ဝန္ယူက်​င​္း​ပ​ခဲ့​ေ​သာ အေ​ရွ​႕ေ​တာ​င​္ အာ​ရွ​အား​ကစား​သ​မို​င​္း​တြ​င​္ ႏိုင္ငံ​ကိုယ္စား​ျ​ပဳ​အေ​ရ​အတြက္အမ်ား​ဆံုး လက္ခံႏ​ိုင္ခဲ့​ျ​ခ​င​္းေ​ၾ​ကာ​င့​္ သ​မို​င​္း​တြင္ခဲ့​ျ​ပီး ဖြ​င့​္​ပြဲႏ​ွ​င့​္ ပိတ္ပြဲ​အခ​မ​္း​အနား​တို​႔​အား ႀ​ကီး​မား​ေ​သာ ကြ​င​္းျ​ပင္က်​ယ​္​ႀ​ကီး​တြ​င​္ ပထမ​ဆံုး​အႀ​ကိ​မ​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​ေ​သာ​ေ​ၾ​ကာ​င့​္​လ​ည​္း ျ​ဖစ္သ​ည​္။


 စကၤာပူ (စ​ကၤ​ာ​ပူ​ျ​ပည္သူ​႕​သမ​ၼ​တႏ​ိုင္ငံ)

စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ မေ​လး​ရွား​က​ၽြ​န​္း​ဆြ​ယ​္​၏ ေ​တာင္ဘက္တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ၿ​ပီး ၎​တြ​င​္ စိန္တံုး​ပံု​သ​႑ာ​န​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ​က​ၽြ​န​္းႏွ​င့​္ အျ​ခား က​ၽြ​န​္း​င​ယ​္ေ​ပါ​င​္း (၆​၀)ေက်ာ​္​ပါ​ဝင္ပါ​သ​ည​္။ ပထဝီ​ဝင္အေ​န​အထား​အရ စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ွ​င့​္ မေ​လး​ရွား​အား ဂ်ိ​ဳ​ဟာ ေ​ရ​လ​က​္​ၾ​ကား၊ စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ွ​င့​္ အင္ဒို​နီး​ရွား​အား စ​ကၤ​ာ​ပူ​ေ​ရ​လ​က​္​ၾ​ကား​တို​႔​မွ ပို​င​္းျ​ခား​ထား​သ​ည​္။ စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ တ​ည​္ေ​ထာင္ရ​န​္ အျ​ခား​ေ​သာ​ၿ​ဗိ​တိသွ်​လ​က​္ေ​အာက္ခံ​ျ​ဖစ္ခဲ့​ဖူး​ေ​သာႏ​ိုင္ငံမ်ား​ႏွ​င့​္ ေ​ပါ​င​္း​စ​ည​္း​လံုး​ခဲ့​သ​ည​္။ ထို​႔ေ​နာ​က​္ ႏွ​စ​္ႏွစ္အ​ၾ​ကာ​တြ​င​္ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ​မွ ခြဲ​ထြက္ခဲ့​ၿ​ပီး လြတ္လ​ပ​္ေ​သာ ႏိုင္ငံ​အျ​ဖ​စ​္ ရပ္တည္ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ စ​ကၤ​ာ​ပူ​သ​ည​္ အာ​ဆီ​ယံ​အဖြဲ​႕​အား တ​ည​္ေ​ထာင္သူ​အဖြဲ​႕​ဝင္တ​စ​္​ဦး​လ​ည​္း ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။

လူ​ဦး​ေ​ရ ၇​၅% ကို တ​ရုတ္လူမ်ိ​ဳးမ်ား ႀ​ကီး​စိုး​ေ​န​ၿ​ပီး မေ​လး​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​မွာ ဒုတိယ အင္အား​အႀ​ကီး​ဆံုး​ျ​ဖစ္ကာ တတိယ​မွာ အိႏ​ိ​ၵ​ယ​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ မန္ဒ​ရ​င​္း တ​ရုတ္စ​ကား၊ မေ​လး​ဘာသာ​စကား၊ တ​မီးလ္စ​သ​ည​္​႕ အျ​ခား​ဘာသာ​စ​ကားမ်ား တို​႕​ထ​က​္ အဂၤ​လိပ္ဘာ​သာ​စကား​ကို လူ​သံုးမ်ား​သ​ည​္။ အႀ​ကီး​ဆံုး တ​ရုတ္လူမ်ိ​ဳး​စု​သ​ည​္ ခ​ရစ္ယာ​န​္၊ ဗု​ဒ​ၶ (သို​႔) Daoism တို​႔​ကို ယံု​ၾ​ကည္ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​ၿ​ပီး အခ်ိ​ဳ​႕ တ​ရုတ္လူမ်ိ​ဳးမ်ား​သ​ည​္ ခ​ရစ္ယာန္ဘာ​သာ​ကို ကို​င​္း​ရိႈ​င​္း​ၾ​က​ကာ မေ​လး​ႏွ​င့​္ အိႏ​ိ​ၵ​ယ လူမ်ိ​ဳး​အမ်ား​စု​သ​ည​္ အစ​ၥ​လာမ္ဘာ​သာ​ကို ကိုး​ကြ​ယ​္​ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။ ထို​႔ျ​ပ​င​္ ကု​ိး​ကြယ္မႈ​က​င​္း​လြတ္သ​ည့​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ ႏိုင္ငံ​သားမ်ား လ​ည​္း ရိ​ွ​သ​ည​္။

စ​ကၤ​ပူႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ ပါ​လီ​မန္သ​မ​ၼ​တႏ​ိုင္ငံ​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ သမ​ၼ​တႏ​ွ​င့​္ ဝ​န​္​ႀ​ကီးခ်ဳပ္သ​ည​္ အုပ္ခ်ဳ​ပ​္ေ​ရး​အာဏာ အပ​္ႏွ​င​္းျ​ခ​င​္း​ခံ​ရေ​သာ အစိုးရ​အဖြဲ​႕​အား ဦး​ေ​ဆာင္ပါ​သ​ည​္။ မဲ​အမ်ား​ဆံုး​ရေ​သာ​သူ​အား သမ​ၼ​တ​အျ​ဖ​စ​္ေ​ရြးခ်ယ္တ​င​္ေျ​မွာ​က​္​ၿ​ပီး အေ​ရး​ပါ​ေ​သာ ဆံုး​ျ​ဖတ္ခ်က္အခ်ိ​ဳ​႕​အတြ​က​္ ဗီ​တို​အာဏာ​ရိ​ွ​သ​ည​္။ ဥ​ပေ​ဒျ​ပဳ​အာဏာ​ကို ပါ​လီ​မန္မွ ကိုယ္စား​ျ​ပဳ​ပါ​သ​ည​္။ လႊ​တ​္ေ​တာ​္ အမတ္မ်ား​တြ​င​္ ေ​ရြး​ေ​ကာက္တ​င​္ေျ​မွာက္ခံ​ရ​သူ၊ ဆႏ​ၵျ​ပဳ​တင္သြ​င​္း​ခံ​ရ​သူႏ​ွ​င့​္ အလို​အေလ်ာက္တင္သြ​င​္းျ​ခ​င​္း​ခံ​ရ​သူမ်ား ပါ​၀င္သ​ည​္။ စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ ေ​ခတ္မီ​ၿ​မိ​ဳ​႕ျ​ပႏ​ုိင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး က​မ​ၻာ့​ေ​လး​ခု​ေျ​မာ​က​္ ဘ​႑ာ​ေ​ရး​ဗ​ဟိုခ်​က​္ျ​ဖစ္သ​ည​္။ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​တြ​င​္ အႀ​ကီး​ဆံုး​ေ​သာ ဆိပ္က​မ​္း​ကို​ပိုင္ဆိုင္ထား​ၿ​ပီး ၎​သ​ည​္ ကမာ​ၻေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ ၀င္ထြက္မႈ​အမ်ား​ဆံုး ဆိပ္က​မ​္း ငါး​ခု​ထဲ​မွ တစ္ခု​အပါ​အဝ​င​္ျ​ဖစ္သ​ည​္။ စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ ၁​၉​၆​၀ ခုႏ​ွစ္က​တ​ည​္း​က ထူး​ျ​ခား​ေျ​ပာ​င​္ေျ​မာ​က​္ေ​သာ စီး​ပြား​ေ​ရး တိုး​တက္မႈ​ႏွ​င့​္ ႀ​ကီး​မား​ေ​သာ ေျ​ပာ​င​္း​လဲ​မႈ​ကို​ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ထို​႔ျ​ပ​င​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​တြ​င​္ အတိုး​တက္ဆံုး စီး​ပြား​ေ​ရး စ​နစ္ကို​ရ​ရိ​ွ​ထား​ၿ​ပီး ၎​၏​စီး​ပြား​ေ​ရး​သ​ည​္ အဓိက​အား​ျ​ဖ​င့​္ တင္သြ​င​္း​ကု​န​္​ၾ​က​မ​္း​ကို ကု​န​္ေခ်ာ​ျ​ပန္လ​ည​္ ထုတ္လုပ္သ​ည့​္ လုပ္င​န​္းေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ မ်ား​စြာ​မွီ​ခို​ေ​န​ပါ​သ​ည​္။ ထို​ကုန္ထုတ္လု​ပ​္ျ​ခ​င​္း​သ​ည​္ ၂​၀⁠၀​၅ ခုႏ​ွ​စ​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ GDP ၏ ၂​၆%ႏွ​င့​္ ညီမွ်​ပါ​သ​ည​္။ ဝယ္ယူႏ​ိုင္မႈမွ်ေ​ျ​ခ​အရ စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ က​မ​ၻာ​ေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ တ​တိ​ယေ​ျ​မာ​က​္ ဝ​င​္ေ​ငြ​အမ်ား​ဆံုး ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။

ေက်ာ​္​ၾ​ကား​ေ​သာ​အား​က​စားမ်ား​တြ​င​္ ေ​ဘာ​လံုး၊ ဘတ္စ​က​တ​္ေ​ဘာ၊ ခ​ရစ္က​တ​္၊ ေ​ရ​ကူး၊ ရႊ​က​္ေ​လွ၊ စား​ပြဲ​တ​င​္ တ​င​္း​န​စ​္ႏွ​င့​္ ၾ​က⁠က​္ေ​တာင္ရို​က​္ တို​႔​ပါ​ဝင္သ​ည​္။ ေ​ရႏ​ွ​င့​္​ပတ္သ​က​္ေ​သာ အား​က​စားမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ ရြ​က​္ေ​လွ၊ က​ယ​ပ​္ေ​လွ၊ ေ​ရ​လိႈ​င​္း​စီး​ျ​ခ​င​္း (water skiing) ႏွ​င့​္ ေ​ရ​ငု​ပ​္ျ​ခ​င​္း (scuba diving) ေက်ာ​္​ၾ​ကား​ပါ​သ​ည​္။ စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​သ​ည​္ ၂​၀​၁​၀ ေႏြ​ရာသီ​လူ​င​ယ​္ အိ​ို​လံ​ပစ္ကို​လ​ည​္း တာ​ဝန္ယူက်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည​္။ ၁​၉​၇​၃ ခုႏ​ွစ္တြင္တ​ၾ​ကိ​မ​္၊ ၁​၉​၈​၃ ခုႏ​ွစ္တြင္တ​စ​္​ႀ​ကိ​မ​္၊ ၁​၉⁠၉​၃ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ တ​စ​္​ၾ​ကိ​မ​္ စ​သ​ည​္ျ​ဖ​င့​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​တြ​င​္ လက္ခံက်​င​္း​ပ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ အေ​ရွ​႕ေ​တာ​င​္ အာ​ရွ​က​ၽြ​န​္း​ဆြ​ယ​္ အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြဲြေ​ခါ​င​္း​စဥ္အား ေျ​ပာ​င​္း​လဲ​သ​င့​္ေ​ၾ​ကာ​င​္း ရန္ကု​န​္​ၿ​မိ​ဳ​႕​တြ​င​္ က်​င​္း​ပေ​သာ ငါး​ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​တြ​င​္ စ​ကၤ​ာ​ပူ​က တိုက္တြ​န​္း​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ၁​၉​၇​၇ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ဘ​ရူႏ​ို​င​္း၊ အင္ဒို​နီး​ရွား​ႏွ​င့​္ ဖိ​လစ္ပိုင္တို​႔ ထပ္မံ​၀​င​္ေ​ရာက္ခဲ့​မႈ​ကို ထင္ဟ​ပ​္ေ​ပ​ၚ​လြ​င​္ေ​စ​ရ​န​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​က​ၽြ​န​္း​ဆြ​ယ​္ အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​အစား အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ဟု ေျ​ပာ​င​္း​လဲ​ခဲ့​သ​ည​္။ လာ​မ​ည့​္ ၂​၀​၁​၅ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ (၂​၈)ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာ​က​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ကို စ​ကၤ​ာ​ပူႏ​ိုင္ငံ​မွ အိမ္ရွင္အျ​ဖ​စ​္ က်​င​္း​ပ​မ​ည​္ျ​ဖစ္သ​ည​္။


 ထိုင္း (ထိုင္းဘု​ရ​င​္ႏိုင္ငံ)

ထို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အင္ဒိုခ်ိ​ဳ​င​္း​နား​က​ၽြ​န​္း​ဆြ​ယ​္​၏ အလယ္ဗ​ဟို​တြ​င​္ တည္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ေျ​မာက္ဘ​က​္္​တြ​င​္ ျ​မန္မာႏ​ိုင္ငံ၊ အေ​နာ​က​္ေျ​မာက္ဘက္တြ​င​္ လာ​အို၊ အေ​ရွ​႕​ဘက္တြ​င​္ ကေ​မာ​ၻ​ဒီး​ယား​ႏိုင္ငံႏ​ွ​င့​္ ေ​တာင္ဘက္တြ​င​္ မေ​လး​ရွား​ႏိုင္ငံ​တို​႔ႏ​ွ​င့​္ နယ္နိ​မိ​တ​္ျ​ခ​င​္း ထိ​စပ္လ်က္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွႏ​ိုင္ငံမ်ား​ထဲ​တြ​င​္ ကို​လို​နီ လ​က​္ေ​အာက္ခံ မျ​ဖစ္ခဲ့​သ​ည့​္ တစ္ခု​တ​ည​္းေ​သာ ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဘ​န​္ေ​ကာက္မွာ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​၏ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ျ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​ၾ​ကီး တစ္ခု​ျ​ဖစ္သ​ည​္။

ထို​င​္းႏိုင္ငံ​တြ​င​္ ကဲ​ြျ​ပား​ျ​ခား​နား​သ​ည့​္ ယ​ဥ​္ေက်း​မႈ၊ ဘာသာ​စကား ႏွ​င့​္ ဘာသာ​တရား​ဆု​ိင္ရာ ေ​နာက္ခံ သ​မို​င​္းေ​ၾ​ကာ​င​္းမ်ား​ရွိ​သ​ည့​္ လူမ်ား​ျ​ဖ​င့​္ ဖြဲ​႕​စ​ည​္း​ထား​သ​ည​္။ လူမ်ိ​ဳး​ကဲ​ြမ်ား​ေ​ပ​ၚ​အေ​ျ​ခ​ခံ​ရလွ်​င​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​တြ​င​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာ​င​္ အာ​ရွႏ​ိုင္ငံမ်ား​၏ ၀ိ​ေ​သ⁠သ​လ​က​ၡ​ဏာမ်ား​ရွိ​သ​ည​္။ လူ​ဦး​ေ​ရ ၇​၅% သ​ည​္ ထို​င​္း​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ၁​၄% သ​ည​္ ထို​င​္း-တ​ရုတ္မ်ား​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ ၃ ရာ​ခို​င​္ႏႈ​န​္း​မွာ မေ​လး​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး က်န္ရိ​ွေ​သာ ရာ​ခု​ိ​င​္ႏႈ​န​္း​သ​ည​္ အျ​ခား​လူ​န​ည​္း​စု​လူမ်ိ​ဳးမ်ား ျ​ဖစ္သ​ည​္။ လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ ၉​၅% သ​ည​္ ႏိုင္ငံ​၏ အဓိက​ဘာသာ​တရား​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာသာ​ဝင္မ်ား​ျ​ဖ​စ​္​ၾ​က​သ​ည​္။ ေ​တာင္ပို​င​္း​ရွိ လူ​ဦး​ေ​ရ​အမ်ား​စု​သ​ည​္ အစ​ၥ​လမ္ဘာ​သာ​ကို သက္ဝင္ယံု​ၾ​က​ည​္​ၾ​က​သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​၏ တရား​ဝင္ဘာ​သာ​စကား​မွာ ထို​င​္း​ဘာသာ စကား ျ​ဖစ္သ​ည​္။ တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူ​န​ည​္း​စုမ်ား​စြာ​တို​႕​သ​ည​္ မေ​လး​ဘာသာ​စကား​ေျ​ပာ​ၾ​က​ၿ​ပီး အျ​ခား​ေ​သာ​သူမ်ား​သ​ည​္ မြ​န​္ႏွ​င့​္ ခမာ​ဘာသာ​စကား​ကို ေျ​ပာ​ၾ​က​သ​ည​္။ ထ​ပ​္ေ​လာ​င​္းေျ​ပာ​ရလွ်​င​္ အဂၤ​လိပ္ဘာ​သာ​စကား​ကို စီး​ပြား​ေ​ရး​ႏွ​င့​္ အျ​ခား​႒ာ​န​ဆု​ိင္ရာ အေ​ၾ​ကာ​င​္းမ်ား​ေ​ၾ​ကာ​င့​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​၏ ေ​န​ရာ​ေ​တာ​္ေ​တာ​္မ်ားမ်ား​တြ​င​္ သံုး​စြဲလ်က္ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။

ထို​င​္းႏို္င္ငံ​တြ​င​္ စ​ည​္းမ်​ဥ​္း​ခံ​ဘု​ရင္စ​နစ္က်​င့​္​သံုး​သ​ည​္။ ထို​င​္းႏိ္ုင္ငံ​သ​မို​င​္း​တြ​င​္ န⁠န​္း​သက္အ​ရွည္ဆံုး​မ​င​္း​ဆ​က​္ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး က​မ​ၻာ​ေ​ပ​ၚ တြ​င​္ အရွ​ည​္​ၾ​ကာ​ဆံုး​ျ​ဖစ္သ​ည့​္ ႏိုင္ငံ​ဥေသွ်ာ​င​္ ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ ခ်က္က​ရီ​မ​င​္း​ဆက္သ​ည​္ ၁​၉​၄​၆ ခုႏ​ွစ္မွ စ​တင္ကာ စိုးစံ​ခဲ့​သ​ည​္။ န​၀​မေ​ျ​မာက္ရာ​မမ​င​္း ထီး​န⁠န​္း​ဆက္ခံလွ်က္ရွိ​သ​ည​္။ ထို​င​္း​ဘု​ရင္မ​င​္းျ​မတ္သ​ည​္ ႏိုင္ငံ​ဥေသွ်ာ​င​္၊ တပ္မေ​တာ​္ ေ​သ​နာ​ပ​တိခ်ဳ​ပ​္ ႏွ​င့​္ သာသနာ​ပို​င​္၊ သာသနာ​ဥေသွ်ာ​င​္ ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ထို​င​္း​ဘု​ရင္မ​င​္းျ​မတ္တြ​င​္ ဥ​ပေ​ဒျ​ပဳ​ေ​ရး​အာဏာ ရွိ​သ​ည​္။ အစိုးရ​အဖဲ​ြ​႕ ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာင္မွာ ၀​န​္​ၾ​ကီးခ်ဳ​ပ​္ျ​ဖစ္သ​ည​္။ လက္ရွိ​အာဏာ​ရ​၀​န​္​ၾ​ကီးခ်ဳပ္မွာ ယင္လပ္ခ္ရွ​နာ​၀ပ္ထ​ရာ​ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး ၂​၀​၁​၁ ခုႏ​ွ​စ​္ ေ​ရြး​ေ​ကာက္ပဲ​ြ​တြ​င​္ အျ​ပတ္အ​သတ္အႏ​ို္င္ရ​ရွိ​ခဲ့​သူ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။

ထို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​တြ​င​္ စ​တု​တၳ​ေျ​မာက္အခ်​မ​္း​သာ​ဆံုး​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ဒုတိယ​အႀ​ကီး​ဆံုး စီး​ပြား​ေ​ရး​ဇု​န​္ အျ​ဖ​စ​္ သတ္မွတ္ခံ​ထား​ရသ​ည​္။ အရွိန္အ​ဟု​န​္ႏွ​င့​္​တိုး​တက္လ်က္ရွိ​ေ​သာ ပို​႕​ကုန္အေ​ျ​ချ​ပဳ​စီး​ပြား​ေ​ရး​စ​န​စ​္ျ​ဖစ္သ​ည​္။ လက္ရိ​ွ​တြ​င​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ ဖြံ​ၿ​ဖိ​ဳးျ​ပီး စက္မႈ​အသြ​င​္ေျ​ပာ​င​္းႏိုင္ငံ​တစ္ခု​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အဓိက​ပို​႔​ကုန္တင္သြ​င​္း​သူ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ စိုက္ပိ်​ဳးေ​မြး​ျ​မဴ​ေ​ရး လုပ္င​န​္းမ်ား​ပင္လွ်​င​္ စက္မႈ​အသြ​င​္ေျ​ပာ​င​္း၊ ယွ​ဥ​္​ၿ​ပိ​ဳင္မႈမ်ား​သ​ည့​္ က​႑​တစ္ခု ျ​ဖစ္လာ​ခဲ့​သ​ည​္။ ခရီး​သြား​လုပ္င​န​္း​သည္လ​ည​္း ထို​င​္းႏိုင္ငံ​စီး​ပြား​ေ​ရး​ကို အျ​ပ​ည့​္​အဝ ေ​ထာက္ပ့့​ံေ​ပး​ေ​န​ၿ​ပီး ထို​င​္းႏိုင္ငံ​၏ အဓိက​ပို​႔​ကုန္မ်ား​မွာ ထို​င​္း​ဆ​န​္၊ အထည္အ​လိ​ပ​္ႏွ​င့​္ ဖိ​န​ပ​္၊ ငါး​ပု​စြ​န​္၊ ရာ​ဘာ၊ ေက်ာက္မ်က္ရ​တ​နာ၊ ကား၊ ကြန္ပ်ဴ​တာႏ​ွ​င့​္ လွ်ပ္စစ္ပ​စ​ၥ​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​၏ ေ​ငြေ​ၾ​ကး​စ​နစ္မွာ ဘ​တ​္ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။

ထို​င​္း​ရိုးရာ​လ​က​္ေ​ဝွ​႕ (ေ​မြ​ထို​င​္း) သ​ည​္ ယွ​ဥ​္ျ​ပိ​ဳင္ထိုး​သတ္ရ​သ​ည့​္​အား​ကစား​န​ည​္း​တစ္မ်ိ​ဳးျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ထို​င​္းႏိုင္ငံ​၏ အမ်ိ​ဳး​သား အား​ကစား​တစ္မ်ိ​ဳး​လ​ည​္း ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ အို​လံ​ပစ္အား​ကစား​ပြဲ​၏ လ​က​္ေ​ဝွ​႕​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ ဆု​တံ​ဆိပ္မ်ား ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​ဖူး​သ​ည​္။ Takraw ဟု​ေ​ခ​ၚ​သ​ည့​္ ျ​ခ​င​္း​လံုး​ကစား​ျ​ခ​င​္း​သည္လ​ည​္း ထို​င​္း​၏ ေ​ဒသ​အား​ကစား​တစ္မ်ိ​ဳး​ထဲ​တြ​င​္ ပါ​ရိ​ွ​ပါ​သ​ည​္။ ထို​င​္း​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​အၾ​ကား​တြ​င​္ (အထူး​သျ​ဖ​င့​္ ေ​ၾ​ကး​စား​က​လပ္အ​ဆ​င့​္​ရွိ) ဘတ္စ​က​တ​္ေ​ဘာ​အား​ကစား မွာ ေ​ရ​ပ​န​္း​စား​သ​ည​္။ Chang Thailand Slammers သ​ည​္ ၂​၀​၁​၁ ခုႏ​ွ​စ​္ အာ​ဆီ​ယံ ဘတ္စ​က​တ​္ေ​ဘာ​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ ခ်န္ပီ​ယံ​အျ​ဖ​စ​္ ဗိုလ္ဆြဲ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ထို​႔ျ​ပ​င​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​သ​ည​္ ၂​၀⁠၀​၅ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ႏိုင္ငံ​တကာ ၀ယ္လ္တာ​၀ိ​တ​္ (၈​၀) ကီ​လို​တန​္း ရပ္ဘီ တံ​ခြန္စို​က​္​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​အား က​မ​ၻာ​ေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ ပထမ​ဆံုး​အႀ​ကိ​မ​္ တာ​ဝန္ယူက်​င​္း​ပေ​ပး​ရေ​သာ ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္ခဲ့​သ​ည​္။ အာ​ရွ​၏ ေ​ဂါ့ဖ္အား​ကစား ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​အျ​ဖ​စ​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံ​ကို အဆ​င့​္ျ​မ​င့​္ႏိုင္ခဲ့​သ​ည့​္​အတြ​က​္ ေ​ဂါက္သီး​အား​ကစား​သ​မားမ်ား​ကို ဆဲ​ြေ​ဆာ​င​္ႏို​င​္ျ​ပီး ေ​ရ​ပ​န​္း​စား​ေ​သာ ေ​န​ရာ​တစ္ခု ျ​ဖစ္လာ​ခဲ့​သ​ည​္။ ယ​ခ​င​္ ထို​င​္း​အို​လံ​ပ​စ​္ေ​ကာ​္​မ​တီ​၏ ဒုတိယ​ဥ​ကၠ​႒ Luang Sukhumnaipradit က အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ က်​င​္း​ပ​ရ​န​္ အၾ​ကံ​ျ​ပဳ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ပထမ​အၾ​ကိ​မ​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို ၁​၉​၅​၉ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ထို​င​္းႏိုင္ငံ ဘ​န​္ေ​ကာ​က​္​ၿ​မိ​ဳ​႕​၌ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​ၿ​ပီး ယခု​ဆိုလွ်​င​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ အတြ​က​္ အိမ္ရွင္အျ​ဖစ္က်​င​္း​ပ​ခဲ့​သည္မွာ ေျ​ခာ​က​္​ႀ​ကိမ္တိုင္ခဲ့​ျ​ပီ​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ထို​ေျ​ခာ​က​္​ႀ​ကိမ္ထဲ​မွ တ​စ​္​ႀ​ကိမ္ကို​မူ ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​သ​မို​င​္း​တြ​င​္ ပထမ​ဆံုး​အျ​ဖ​စ​္ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​မ​ဟုတ္သ​ည့​္ ခ်​င​္း​မိုင္တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည​္။


 အေရွ႕တီေမာ (ဒီ​မို​က​ရက္တ​စ​္ျ​ပည္သူ​႕​တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တႏ​ိုင္ငံ)

တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တ​ကို တီ​ေ​မာ​က​ၽြ​န​္း​၏ အေ​ရွ​႕​ဘ​က​္ျ​ခ​မ​္း​တစ္ဝ​က​္၊ အနီး​အနား​ရိ​ွ​က​ၽြ​န​္းမ်ား​ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ Atauro and Jaco ႏွ​င့​္ Oecusse၊ အင္ဒို​နီး​ရွား​အေ​နာက္တီ​ေ​မာ​အတြ​င​္း​မွာ​ရိ​ွ​သ​ည့​္ က​ၽြ​န​္း​အေ​နာ​က​္ေျ​မာက္ဘက္က န​ယ​္ေျ​မ​တို​႔​ကို ေ​ပါ​င​္း​စပ္ထား ပါ​သ​ည​္။ ေ​ပ​ၚ​တူ​ဂီ၊ စ​ပိ​န​္၊ နယ္သာ​လ​န​္ႏွ​င့​္ ၿ​ဗိ​တိသွ်​တို​႔​မွ အစဥ္အ​ဆက္စိုး​မိုး​ျ​ခယ္လွယ္ခဲ့​ၾ​က​သ​ည​္။ တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တ​ကို ဒုတိယ​က​မ​ၻာ​စစ္အ​တြ​င​္း​က ဂ်​ပန္မွ သိ​မ​္း​ပိုက္ခဲ့​ၿ​ပီး ေ​ပ​ၚ​တူ​ဂီ​နု​ိင္ငံ​၏ ကို​လို​နီ​လ​က​္ေ​အာက္ခံ​ျ​ပဳ​လု​ပ​္ျ​ခ​င​္း​ကို ထပ္တ​ဖ​န​္ ခံစား​ခဲ့​ရသ​ည​္။ ၁​၉​၇​၅ ခုႏ​ွ​စ​္ေႏွာ​င​္း​ပို​င​္း လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ခဏ​သာ​ရ​ရွိ​ခဲ့​ျ​ပီး အင္ဒို​နီး​ရွား​၏ က်ဴး​ေက်ာ​္​ဝ​င​္ေ​ရာ​က​္ျ​ခ​င​္း​ကို ခံ​ခဲ့​ရျ​ပန္သ​ည​္။ ထို​႔ေ​နာ​က​္ အျ​ပီး​ပိုင္လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ကို ၂​၀⁠၀​၂ ခုႏ​ွ​စ​္ ေ​မ​လ (၂​၀)ရ​က​္ေ​န​႔​တြ​င​္ ရ​ရိ​ွ​ခဲ့​ၿ​ပီး ၂​၁ ရာ​စု​၏ ပထမ​ဆံုး အခ်ဳပ္အျ​ခာ​အာဏာ​ပို​င​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖစ္လာ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ လြတ္လ​ပ​္ေ​ရး​ရ​ၿ​ပီးလွ်​င​္​ၿ​ပီး​ျ​ခ​င​္း တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တသ​ည​္ ကု​လ​သမ​ဂၢ အဖြဲ​႕​ဝ​င​္ႏိုင္ငံ ႏွ​င့​္ ေ​ပ​ၚ​တူ​ဂီ​ဘာသာ​စကား​သံုး​ႏိုင္ငံမ်ား​အဖြဲ​႕​ဝ​င​္ ျ​ဖစ္လာ​ခဲ့​သ​ည​္။ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​မွာ ဒီ​လီ​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တ ၏ အႀ​ကီး​ဆံုး​ၿ​မိ​ဳ​႕ ျ​ဖစ္သ​ည​္။

အေ​ရွ​႕​တီ​ေ​မာ​ေ​ဒသ​ခံ​လူမ်ိ​ဳးမ်ား​တြ​င​္ လူမ်ိ​ဳး​ကဲ​ြမ်ား​စြာ​ျ​ဖ​င့​္ေ​ပါ​င​္း​စပ္ထား​ၿ​ပီး ၄​င​္း​တို​႕​အနက္မွ​အမ်ား​စု​မွာ Malayo-Polynesian ႏွ​င့​္ Melanesian/Papuan မ်ိ​ဳးႏြယ္စပ္မ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ၁​၉​၇​၀ ခုႏ​ွစ္အ​လယ္ပို​င​္း​တြ​င​္ တ​ရုတ္လူမ်ိ​ဳး​အမ်ား​စု ႏုိင္ငံ​တြ​င​္း​မွ ထြက္ခြာ​သြား​ခဲ့​ေ​သာ​္​လ​ည​္း လူ​န​ည​္း​စု​အျ​ဖ​စ​္ က်န္ရိ​ွေ​နေ​သး​သ​ည​္။ ခ​ရစ္ယာန္ဘာ​သာ​မွာ လူ​ဦး​ေ​ရ အမ်ား​ဆံုး ကိုး​ကြ​ယ​္ေ​သာ အဓိက​ဘာသာ​တရား​ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အျ​ခား​ေ​သာ​လူမ်ား​သ​ည​္ မူ​စ​လင္ဘာ​သာ​၀င္မ်ား​ႏွ​င့​္ အျ​ခား​ဘာသာ (သို​႔) ကိုး​ကြယ္မႈ​က​င​္း​လြတ္သူမ်ား​ျ​ဖ​စ​္​ၾ​က​သ​ည​္။ ရံုး​သံုး​ဘာသာ​စကား​မွာ ေ​ပ​ၚ​တူ​ဂီႏ​ွ​င့​္ tetum (အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​တြင္သံုး​စဲ​ြ​သ​ည့​္ Austronesian ဘာသာ​စကား​အစု​၀​င​္) တို​႔ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး အင္ဒို​နီး​ရွား​ႏွ​င့​္ အဂၤ​လိပ္ဘာ​သာ​စကား​တို​႔​ကို လုပ္င​န​္း​သံုး ဘာသာ​စ​ကားမ်ား​အျ​ဖ​စ​္ သတ္မွတ္ထား​ပါ​သ​ည​္။

သမ​ၼ​တသ​ည​္ တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တႏ​ိုင္ငံ​၏ ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး မဲ​အမ်ား​ဆံုး​ရ​ရွိ​သူ​ကို ေ​ရြးခ်ယ္တ​င​္ေျ​မွာက္ထား​ျ​ခ​င​္းျ​ဖစ္သ​ည​္။ သမ​ၼ​တ​တြ​င​္ ဥ​ပေ​ဒျ​ပဳ​ေ​ရး​ႏွ​င့​္​သက္ဆု​ိ​င​္ေ​သာ​အခ်ိ​ဳ​႕​ကိ​စ​ၥ​ရပ္မ်ား​အေ​ပ​ၚ​တြ​င​္ ဗီ​တို​အာဏာ​သံုး​စဲ​ြ​ခြ​င့​္​ရွိ​သ​ည​္။ အာဏာ​ရ​ပါ​တီ (သို​႕) မိတ္ဖက္ပါ​တီ​ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာင္ကို ၀​န​္​ၾ​ကီးခ်ဳပ္အျ​ဖ​စ​္ သမ​ၼ​တမွ ခ​န​္​႕​အပ​္ျ​ပီး (ႏိုင္ငံ​ေ​တာ​္ေ​ကာင္စီ) အစိုးရ​အဖဲ​ြ​႕​အတြ​က​္ တာ​၀န္ခံ​ရသ​ည​္။ ၀​န​္​ၾ​ကီးခ်ဳပ္သ​ည​္ အစိုး​အဖဲ​ြ​႕ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာင္အျ​ဖ​စ​္ေ​ဆာင္ရြက္သ​ည​္။ အမ်ိ​ဳး​သား​လႊ​တ​္ေ​တာ​္​အမတ္မ်ား​ကို လူထု​ၾ​ကိ​ဳ​က​္ႏွစ္သက္မႈ​မဲ​အေ​ရ​အတြ​က​္ျ​ဖ​င့​္ ေ​ရြး​ေ​ကာက္သ​ည​္။

ႏိုင္ငံ​၏ စီး​ပြား​ေ​ရး​သ​ည​္ ယခု​အခ်ိန္တြ​င​္ ေ​ရ​နံ၊ ေ​ရ​နံ​ဓာ​တ​္ေ​ငြ​႕ႏ​ွ​င့​္ ေ​ကာ​္​ဖီ​တို​႔​အား တင္ပို​႔​ရျ​ခ​င​္း​အေ​ပ​ၚ မွီ​ခို​ေ​နရ​ပါ​သ​ည​္။ တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တသ​ည​္ က​မ​ၻာ​ေက်ာ​္ နာမ​ည​္​ႀ​ကီး ေ​ကာ​္​ဖီ​ဆို​င​္ျ​ဖစ္သ​ည့​္ Starbucks ၏ ေ​ကာ​္​ဖီ​တင္ပို​႔​သူ​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ အေ​မ​ရိ​က​န​္ေ​ဒ​ၚ​လာ (USD) ကို ႏိုင္ငံ​၏ ေ​ငြေ​ၾ​ကး​အျ​ဖစ္သံုး​စြဲ​သ​ည​္။ တီ​ေ​မာ​လက္ရွ​္ေ​တ​ကို (၂​၂)ႀ​ကိ​မ​္ေျ​မာက္အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​တြ​င​္ အဖြဲ​႕​ဝင္အ​သစ္အျ​ဖ​စ​္ လက္ခံ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ တိ​ေ​မာ​္​လိ​စ​္​၏ အား​ကစား​သ​မားမ်ား​သ​ည​္ ၂​၀⁠၀​၃​ခုႏ​ွ​စ​္ ဗီ​ယက္နမ္တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​ေ​သာ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ ပါ​ဝင္ယွ​ဥ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ခဲ့​ၿ​ပီး ဆု​တံ​ဆိ​ပ​္ (၁​၄) ခု​အား​ဆြတ္ခူး​ခဲ့​သ​ည​္။


 ဗီယက္နမ္ (ဆိုရွယ္လစ​္ျ​ပည္သူ​႕​ဗီ​ယက္န​မ​္ႏို္င္ငံ)

ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ ကု​န​္း​တြ​င​္း​ပို​င​္း​၏ အေ​ရွ​႕​ဘက္အျ​ခ​မ​္း​တြ​င​္ တည္ရွိ​ၿ​ပီး ရွစ္ခု​ေျ​မာ​က​္ လူ​ဦး​ေ​ရ အထူ​ထပ္ဆံုး​ေ​သာ အာ​ရွႏ​ိုင္ငံ​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ အျ​ခား အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွႏ​ိုင္ငံ​အမ်ား​စု​ကဲ့​သို​႔​ပ​င​္ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ တ​ရုတ္တို​႔​၏ က်ဴး​ေက်ာ​္​ဝ​င​္ေ​ရာ​က​္ျ​ခ​င​္း၊ ျ​ပင္သစ္တို​႔​၏ ကို​လို​နီ​လ​က​္ေ​အာက္ခံ​ျ​ဖစ္ခဲ့​ရျ​ခ​င​္း ႏွ​င့​္ ဂ်​ပန္တို​႔​၏ သိ​မ​္း​ပို​က​္ျ​ခ​င​္း​တို​႔ ကို ခံစား​ခဲ့​ရ​ပါ​သ​ည​္။၂​၀​ရာ​စု​အလယ္ပို​င​္း​တြ​င​္ ျ​ပင္သစ္တို​႔​အား ေ​မာ​င​္း​ထုတ္နိုင္ခဲ့​ေ​သာ​္​လ​ည​္း နိုင္ငံ​ကို နိုင္ငံ​ေ​ရး​အား​ျ​ဖ​င့​္ ႏွ​စ​္ျ​ခ​မ​္း​ကြဲ​ေ​စ​ခဲ့​သ​ည​္။ ဗီ​ယက္န​မ​္ ေ​တာင္ပို​င​္းႏွ​င့​္ ေျ​မာက္ပို​င​္း​တို​႔ အျ​ပ​င​္း​အထ​န​္ တိုက္ခိုက္ခဲ့​ၾ​က​ၿ​ပီး ကြ​န​္ျ​မဴ​နစ္တို​႕​၏ ေ​အာင္ပြဲ​အျ​ဖ​စ​္ ၁​၉​၇​၅ တြ​င​္ အဆုံး​သတ္ခဲ့​ၿ​ပီး ၁​၉​၇​၆ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ေ​တာ​င​္ႏွ​င့​္ေျ​မာက္ဗီ​ယက္န​မ​္ ျ​ပန္လ​ည​္ ေ​ပါ​င​္း​စ​ည​္းႏိုင္ခဲ့​သ​ည​္။ ဗီ​ယက္န​မ​္​၏ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္​မွာ ဟႏ​ိြဳ​င​္းျ​ဖစ္သ​ည​္။ ၂​၀⁠၀​၇ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ က​မ​ၻာ့​ကုန္သြ​ယ​္ေ​ရး အဖြဲ​႕​အစ​ည​္း​ႀ​ကီး (World Trade Organization) သို​႕ ဝ​င​္ေ​ရာက္နိုင္ခဲ့​ၿ​ပီး ၂​၀⁠၀​၈ ခုႏ​ွစ္တြ​င​္ ကု​လ​သမ​ဂၢ လု​ျံ​ခံ​ဳေ​ရး​ေ​ကာင္စီ​၏ အျ​မဲ​တ​မ​္း​မ​ဟု​တ​္ေ​သာ အဖြဲ​႔​ဝင္နိုင္ငံ ျ​ဖစ္လာ​ခဲ့​သ​ည​္။

ေ​ယ​ဘုယ်​အား​ျ​ဖ​င့​္ ဗီ​ယက္နမ္တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူ​န​ည​္း​စုမ်ား​သ​ည​္ ေ​တာ​င​္ေ​ပ​ၚေ​ဒသ​တြ​င​္ ေ​န​ထို​င​္​ၾ​ကေ​သာ​္​လ​ည​္း အျ​ခား​ေ​သာ ဗီ​ယက္နမ္လူမ်ိ​ဳး​စုမ်ား​သ​ည​္ ေျ​မျ​ပ​န​္​႕​တြင္အေ​ျ​ခခ်​ၾ​က​သ​ည​္။ ယ​ဥ​္ေက်း​မႈ​ႏွ​င့​္ ဘာသာ​စကား​ေ​ပ​ၚ​မူ​တ​ည​္​၍ ဆို​ရလွ်​င​္ တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူ​န​ည​္း​စုမ်ား​တြ​င​္ ေျ​မျ​ပ​န​္​႔​တြ​င​္ေ​န​ထို​င​္ေ​သာ ဗီ​ယက္နမ္လူမ်ိ​ဳးမ်ား​ႏွ​င့​္ အလြန္ကြဲ​ျ​ပား​ျ​ခား​နား​ေ​သာ စ​ရိုက္လ​က​ၡ​ဏာမ်ား​ရိ​ွ​သည္ကို ေ​တြ​႕​ရိ​ွ​ရ​ပါ​မ​ည​္။ Viet (သို​႔) Kinh လူမ်ိ​ဳး​စု​အဖြဲ​႕​သ​ည​္ လူ​ဦး​ေ​ရ​၏ အႀ​ကီး​မား​ဆံုး အစိတ္အ​ပို​င​္းျ​ဖ​င့​္ လႊ​မ​္း​မိုး​ပါ​ဝင္လ်က္ရိ​ွ​သ​ည​္။ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​တြ​င​္ တို​င​္း​ရ​င​္း​သား​လူ​န​ည​္း​စု (၅​၄) မ်ိ​ဳး​ရိ​ွ​ၿ​ပီး အဓိက​ဘာသာ​စကား​မွာ ဗီ​ယက္နမ္ဘာ​သာ​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ ေျ​မာက္ဘ​က​္ေ​တာင္တ​န​္းေ​ဒသ​တြ​င​္ ေ​န​ထိုင္သူ​လူ​အမ်ား​စု ေျ​ပာ​ဆို​ေ​သာ ဘာသာ​စကား​သ​ည​္ တို​င​္း ဘာသာ​စကား​အုပ္စု​၀​င​္ ဘာသာ​စကား​တစ္မ်ိ​ဳးျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဗီ​ယက္နမ္လူမ်ိ​ဳး အမ်ား​စု​သ​ည​္ ကြ​န​္ျ​ဖဴး​ရွ​ပ​္​၀ါ​ဒ၊ Daoism၊ ဗု​ဒ​ၶ​ဘာ​သာႏ​ွ​င့​္ အျ​ခား​ေ​သာ​တို​င​္း​ရ​င​္း​ဘာသာ​တ​ရားမ်ား ကိုး​ကြယ္မႈမ်ား​တြ​င​္ အတို​င​္း​အတာ​တစ္ခု​ထိ တူညီ​ေ​သာ​သက္ဝင္ယံု​ၾ​ကည္ခ်က္မ်ား​ရွိ​ၾ​က​သ​ည​္။

ဗီ​ယက္နမ္သ​မ​ၼ​တသ​ည​္ ႏိုင္ငံ​ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ႏွ​င့​္ တပ္မေ​တာ​္္ေ​သ​နာ​ပ​တိခ်ဳ​ပ​္ျ​ဖ​စ​္ျ​ပီး ကာ​ကြ​ယ​္ေ​ရး​ႏွ​င့​္ လံု​ၿ​ခံ​ဳေ​ရး​ဆိုင္ရာ အဆ​င့​္ျ​မ​င့​္​ဆံုး​ေ​ကာင္စီ​၏ ဥ​ကၠ​ဌ​အျ​ဖစ္ပါ တာ​ဝန္ထ​မ​္းေ​ဆာင္သ​ည​္။ ဒုတိယ​သမ​ၼ​တ​ကို သမ​ၼ​တႏ​ွ​င့​္ အမ်ိ​ဳး​သား​ညီလာခံ​မွ ေ​ရြးခ်ယ္တ​င​္ေျ​မွာက္ထား​ျ​ခ​င​္းျ​ဖစ္သ​ည​္။ ဝ​န​္​ႀ​ကီးခ်ဳပ္သ​ည​္ အစိုးရ​အဖြဲ​႕ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ဒု​ဝ​န​္​ႀ​ကီးခ်ဳပ္သံုး​ဦး​ႏွ​င့​္ ဝ​န​္​ႀ​ကီး​႒ာ​နႏ​ွ​င့​္ ေ​ကာ​္​မ​ရွင္မ်ား​မွ ေ​ခါ​င​္းေ​ဆာ​င​္ (၂​၆) ဦး တို​႔ျ​ဖ​င့​္ ဖြဲ​႕​စ​ည​္း​ထား​ေ​သာ ဝ​န​္​ႀ​ကီးမ်ား​ေ​ကာင္စီ​ကို ဦး​ေ​ဆာင္သ​ည​္။

ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​သ​ည​္ တစ္ပါ​တီ​ကြ​န​္ျ​မဴ​နစ္စ​န​စ​္ႏိုင္ငံ​ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ​္​လ​ည​္း အရ​င​္း​ရွင္စီး​ပြါး​ေ​ရး​စ​နစ္ကို က်​င့​္​သံုး​ကာ စီး​ပြား​ေ​ရး တိုး​တ​က​္ျ​ဖစ္ထြ​န​္းလ်က္ရွိ​သ​ည​္။ ပညာ​တ⁠တ​္​ၿ​ပီး တ​က​္​ၾ​ကြႏ​ိုး​ၾ​ကား​ေ​သာႏ​ိုင္ငံ​သားမ်ား​မွာ စီး​ပါ​ြးေ​ရး​တိုး​တက္ရျ​ခ​င​္း​၏ အေ​ျ​ခ​ခံ​အေ​ၾ​ကာ​င​္း ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ခရီး​သြား​လုပ္င​န​္းမ်ား၊ ကုန္ထုတ္လုပ္မႈ​ႏွ​င့​္ ပ​စ​ၥ​ည​္း​တင္ပို​႕ႏ​ိုင္မႈ​တို​႔ တိုး​တက္လ်​က​္ ရွိ​ေ​သာ​ေ​ၾ​ကာ​င့​္ စု⁠စု​ေ​ပါ​င​္းျ​ပည္တြ​င​္း​ထုတ္ကု​န​္ (GDP) ပါ တိုး​တက္လာ​သ​ည​္။ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​တြ​င​္ အင္သ​ရာ​ဆို​က​္ ေက်ာက္မီး​ေ​သြး၊ ထံုး၊ ေ​ဖာ့​စ​ဖ​ရ​တ​္၊ သံ​သ​တၱ​ဳ​ရို​င​္း၊ barite၊ ခ​ရို​မီ​ယံ​သ​တၱ​ဳ​ရို​င​္း၊ သံ​ျ​ဖဴ​ျ​ဒပ္စ​င​္၊ ဇ​င့​္​ဓာ​တ​္၊ ခဲ ႏွ​င့​္ ေ​ရႊ​စ​သ​ည့​္ သ​ဘာ​ဝ​သယံဇာတ​အေ​ျ​မာက္အျ​မား​ကို ပိုင္ဆိုင္ထား​ပါ​သ​ည​္။ ထို​႔ျ​ပ​င​္ ကုန္ထုတ္လုပ္မႈ၊ သ​တ​င​္း​အခ်က္အ​လ​က​္ႏွ​င့​္ န​ည​္း​ပညာ​၀​န​္ေ​ဆာင္မႈ၊ အဆ​င့​္ျ​မ​င့​္​န​ည​္း​ပညာ​သံုး​စက္မႈ​လုပ္င​န​္းမ်ား​လ​ည​္း တိုး​တက္လာ​ခဲ့​သ​ည​္။ ၂​၀​၁​၁ ခုႏ​ွ​စ​္ ထုတ္ကု​န​္​၏ စု⁠စု​ေ​ပါ​င​္း​အျ​ဖ​စ​္ တ​စ​္ေ​န​႔လွ်​င​္ ေ​ရ​နံစ​ည​္ေ​ပါ​င​္း ၃​၁​၈,၀⁠၀​၀ အား ထုတ္လု​ပ​္ႏိုင္ခဲ့​ျ​ခ​င​္း​က ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​အား အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​တြ​င​္ တတိယ​အႀ​ကီး​ဆံုး ေ​ရ​နံ​တင္သြ​င​္း​သူ ျ​ဖ​စ​္ေ​စ​ခဲ့​ပါ​သ​ည​္။ ႏိုင္ငံ​၏ ေ​ငြေ​ၾ​ကး​မွာ ေ​ဒါ​င​္ ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။

Vovinam ႏွ​င့​္ Bình Ðịnh(martial arts) အား ဗီ​ယက္နမ္တြ​င​္ က်ယ္က်​ယ​္ျ​ပ​န​္​႔ျ​ပ​န​္​႔ ကစား​ၾ​က​ပါ​သ​ည​္။ ေ​ဘာ​လံုး​အား​ကစား သ​ည​္ ေ​ရ​ပ​န​္း​အစား​ဆံုး အသ​င​္း​လိုက္အား​ကစား​န​ည​္းျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး ၾ​က⁠က​္ေ​တာင္ရို​က​္၊ တ​င​္း​န​စ​္၊ ေ​ဘာ​လီ​ေ​ဘာ၊ ပ​င​္ေ​ပါ​င​္ႏွ​င့​္ စစ္တု​ရ​င​္ တို​႔​သည္လ​ည​္း ဗီ​ယက္နမ္တြ​င​္ နာမ​ည​္​ႀ​ကီး​ေ​သာ ကစား​န​ည​္းမ်ား​ျ​ဖစ္သ​ည​္။ ယခု​အခ်ိန္မွာ​ေ​တာ့ ေ​ဘာ​လံုး အား​ကစား​သ​ည​္ ဗီ​ယက္နမ္တြ​င​္ အေက်ာ​္​ၾ​ကား​ဆံုး အား​ကစား​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ ဗီ​ယက္နမ္အား​ကစား​သ​မားမ်ာ​သ​ည​္ ေ​ရ​ကူး​ႏွ​င့​္ ေ​ရႏ​ွ​င့​္​စပ္ဆ​က​္ေ​သာ အား​က​စားမ်ား၊ ေ​လွေ​လွာ​္ႏွ​င့​္ ကႏ​ူးေ​လွေ​လွာ​္ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ၊ အေ​လး​မ၊ စား​ပြဲ​တင္တ​င​္း​န​စ​္ႏွ​င့​္ ဝူ​ရႈ​း၊ က​ရာ​ေ​တး​ႏွ​င့​္ တိုက္ကြမ္ဒို​တို​႔​တြင္ပါ ႏိုင္ငံ​တကာ​အဆ​င့​္​မီ အား​ကစား​သ​မားမ်ား​ျ​ဖစ္ပါ​သ​ည​္။ ဗီ​ယက္နမ္သ​ည​္ (၂​၀⁠၀​၀) ျ​ပ​ည့​္ႏွ​စ​္ ေႏြ​ရာသီ​အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​တြ​င​္ အမ်ိ​ဳး​သမီး​တိုက္ကြမ္ဒို​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲ​၌ ႏုိင္ငံ​၏ ပထမ​ဆံုး​အို​လံ​ပစ္ဆု​တံ​ဆိပ္ကို ဆြတ္ခူး​ခဲ့ သ​ည​္။ ဗီ​ယက္နမ္အမ်ိ​ဳး​သမီး​အသ​င​္း​သ​ည​္ အာ​ဆီ​ယံ​အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲႏ​ွ​င့​္ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အား​ကစား​ၿ​ပိ​ဳင္ပြဲမ်ား​တြ​င​္ ျ​ခ​င​္း​လံုး sepak takraw (rattan ball) အား​ကစား​၌ အရွိန္အ​၀ါ​ရွိ​ေ​သာ​ယွ​ဥ​္​ၿ​ပိ​ဳင္ဘက္အျ​ဖ​စ​္ နာမ​ည​္ေက်ာ​္​ၾ​ကား​ပါ​သ​ည​္။ ဗီ​ယက္န​မ​္ႏိုင္ငံ​သည္လ​ည​္း အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​မူလ​အဖြဲ​႕​၀​င​္ျ​ဖ​စ​္​ၿ​ပီး (၂​၀⁠၀​၃) အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ အား​ကစား​ျ​ပိ​ဳင္ပဲ​ြ​ကို ဗီ​ယက္နမ္တြ​င​္ က်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည​္။ အေ​ရွ​႕ေ​တာင္အာ​ရွ​အား​ကစား​ပဲ​ြ​သ​မို​င​္း​တြ​င​္ ပထမ​ဆံုး​အၾ​ကိမ္အျ​ဖ​စ​္ ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ႏွစ္ခု​ျ​ဖ​စ​္ေ​သာ ဟိုခ်ီ​မ​င​္း​ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ႏွ​င့​္ ဟႏ​ိြဳ​င​္း​ၿ​မိ​ဳ​႕ေ​တာ​္ ႏွစ္ခု​တို​႕​တြ​င​္ ယွဥ္တဲ​ြက်​င​္း​ပ​ခဲ့​သ​ည့​္​အတြ​က​္ သ​မို​င​္း​ဝင္ခဲ့ သ​ည​္။

(ကု​ိး​ကား။ ။ Britannica Encyclopedia၊ Wikipedia ႏွင့္ Olympics Council Asia)

Girls